Đà Nẵng: Cần làm rõ việc xử lý rác thải xây dựng có dấu hiệu trái phép

Dấu hiệu vận chuyển, xử lý rác thải xây dựng không đúng quy định

Thời gian qua, PV Báo Nhà báo và Công luận đã có nhiều ngày ghi nhận và thông tin về tình trạng rác thải xây dựng từ các công trình cao tầng trên địa bàn TP. Đà Nẵng được vận chuyển và xử lý có dấu hiệu không đúng quy định, gây ô nhiễm môi trường.

Các công trình này đều do những đơn vị tên tuổi như Công ty CP xây dựng Central, Công ty CP đầu tư xây dựng Newtecons, Công ty CP xây dựng CDC làm tổng thầu thi công.

Sau nhiều ngày tìm hiểu, PV ghi nhận tình trạng rác thải xây dựng từ Dự án tổ hợp căn hộ bên bờ sông hàn Peninsula Đà Nẵng, Dự án khu chung cư cao tầng văn phòng thương mại và nhà ở Tuyên Sơn đều có điểm đến là bãi tập kết chất thải rắn xây dựng và phá dỡ gần sân vận động Hòa Xuân vốn đã dừng tiếp nhận rác.

Còn tại Dự án Đà Nẵng Times Square do Công ty CP đầu tư xây dựng Newtecons làm tổng thầu thi công, rác thải xây dựng có dấu hiệu được đổ trái phép vào dự án hạ tầng kỹ thuật, giải phóng mặt bằng, hỗ trợ và tái định cư công trình chợ đầu mối Hòa Phước.

Hệ lụy từ ô nhiễm rác thải xây dựng là một chuỗi ảnh hưởng liên hoàn từ môi trường đất, nước, không khí bị suy thoái; sức khỏe cộng đồng bị đe dọa; hệ sinh thái tự nhiên bị tổn hại và hình ảnh đô thị xanh - sạch - đẹp của TP. Đà Nẵng sẽ bị ảnh hưởng nặng nề.

Khi rác thải tích tụ lâu ngày, các chất hữu cơ phân hủy sẽ thải ra khí độc, nước rỉ rác tạo thành dòng ngấm xuống đất và theo cống rãnh chảy ra sông, biển, phá vỡ cân bằng hệ thống thủy sinh.

Các loại nhựa, túi nilon và phế liệu khó phân hủy tồn tại hàng trăm năm trong môi trường, khiến cá và các sinh vật biển bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Từ đó gây ảnh hưởng đến nguồn lợi thủy sản và sinh kế của ngư dân với một địa phương ven biển như Đà Nẵng.

Với cộng đồng người dân, việc sống gần các điểm tập kết rác thải không chỉ khiến mùi hôi khó chịu mà còn gây ra các bệnh về đường hô hấp, dị ứng da và các bệnh truyền nhiễm khác. Trẻ em và người già là những đối tượng dễ bị ảnh hưởng nhất.

Cần xử lý nghiêm những vi phạm

Trao đổi với PV, Luật sư Trần Hoàng Vũ - Giám đốc Công ty Luật TNHH AEC cho biết, tổng thể các quy định pháp luật không chỉ đặt ra nghĩa vụ xử lý chất thải xây dựng mà còn xây dựng một chuỗi quản lý khép kín từ phát sinh đến xử lý cuối cùng.

Thứ nhất, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đóng vai trò là nền tảng pháp lý cao nhất, xác lập nguyên tắc “chủ nguồn thải phải chịu trách nhiệm đến cùng đối với chất thải phát sinh”.

Mọi chủ đầu tư, nhà thầu thi công không chỉ có nghĩa vụ thu gom mà còn phải bảo đảm việc phân loại, lưu giữ, vận chuyển và chuyển giao chất thải cho đơn vị có chức năng xử lý.

Cách tiếp cận này nhằm ngăn chặn tình trạng “đổ thải rồi phủi trách nhiệm”, vốn là nguyên nhân chính gây ô nhiễm môi trường trong hoạt động xây dựng.

Thứ hai, Nghị định số 08/2022/NĐ-CP cụ thể hóa các quy định của Luật, thiết lập khung kỹ thuật và thủ tục quản lý chất thải, từ khâu phát sinh đến khâu xử lý cuối cùng.

Đây là căn cứ để các địa phương kiểm soát toàn bộ vòng đời của chất thải xây dựng, hạn chế tình trạng phát sinh - vận chuyển - xử lý “ngoài luồng”.

Thứ ba, Thông tư số 08/2017/TT-BXD của Bộ Xây dựng đi sâu vào đặc thù của chất thải rắn xây dựng, quy định rõ việc phân loại, tái sử dụng, tái chế và xử lý.

Thứ tư, Nghị định số 45/2022/NĐ-CP thiết lập cơ chế chế tài, bảo đảm các quy định nêu trên được thực thi trong thực tế.

Các hành vi đổ, chôn lấp, thải bỏ trái phép chất thải xây dựng đều bị xử phạt nghiêm khắc với mức phạt tăng theo khối lượng và mức độ gây ô nhiễm để tạo sức răn đe, buộc các chủ thể tuân thủ đúng quy trình xử lý.

“Đổ trái phép chất thải xây dựng gây ô nhiễm môi trường không chỉ bị coi là vi phạm hành chính thông thường mà bị xác định là chủ thể xâm hại trực tiếp đến môi trường sống, hạ tầng đô thị và trật tự quản lý xây dựng.

Vì vậy pháp luật hiện hành thiết kế cơ chế xử lý theo hướng đánh thẳng vào lợi ích kinh tế của người vi phạm và buộc khôi phục triệt để hậu quả môi trường, với ba tầng chế tài liên tiếp”, Luật sư Trần Hoàng Vũ khẳng định.

Về xử phạt hành chính, pháp luật tập trung trực tiếp vào “động cơ vi phạm”. Trên thực tế, nguyên nhân chủ yếu của hành vi đổ trộm xà bần là để né tránh chi phí xử lý hợp pháp.

Do đó Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định mức phạt tăng lũy tiến theo khối lượng chất thải và nhân đôi đối với tổ chức, nhằm bảo đảm rằng chi phí bị xử phạt luôn cao hơn chi phí xử lý đúng quy định.

Đối với đơn vị thi công, mức phạt có thể dao động từ 4 - 10 triệu đồng khi khối lượng dưới 1.000 kg, tăng lên 10 - 15 triệu đồng với khối lượng từ 1.000 đến dưới 2.000 kg và lên tới 400 - 500 triệu đồng khi khối lượng từ 100.000 kg trở lên.

Biện pháp khắc phục hậu quả, pháp luật không cho phép người vi phạm chỉ “nộp phạt cho xong việc”. Song song với tiền phạt, đơn vị vi phạm bắt buộc phải khôi phục môi trường về trạng thái ban đầu bao gồm việc thu gom, vận chuyển và xử lý toàn bộ lượng chất thải đã đổ trái phép. Tự chi trả mọi chi phí giám định, quan trắc và xử lý môi trường; đồng thời khắc phục hạ tầng, cảnh quan bị ảnh hưởng.

Cơ chế này nhằm tước bỏ hoàn toàn mọi lợi ích kinh tế do hành vi vi phạm mang lại, bảo đảm người vi phạm không thể hưởng lợi từ việc xâm hại môi trường.

Đối với trách nhiệm hình sự, khi hành vi đổ thải vượt ngưỡng nguy hiểm và gây ô nhiễm nghiêm trọng, pháp luật chuyển từ xử phạt hành chính sang truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 235 Bộ luật Hình sự.

Cá nhân có thể bị phạt tù, doanh nghiệp có thể bị phạt tiền lên tới hàng tỷ đồng, thậm chí bị đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc đình chỉ vĩnh viễn.

Đây được coi là “lằn ranh đỏ” của pháp luật môi trường, khẳng định rằng bảo vệ môi trường không còn là khuyến nghị mang tính đạo đức mà là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc.