Ngôi nhà Tày tại Vườn Kiến trúc dân gian của Bảo tàng có nguồn gốc từ gia đình ông Đào Thế Diện ở bản Thẩm Rộc, xã Bình Yên, tỉnh Thái Nguyên, được xây dựng năm 1967. Năm 1999, công trình được 12 người thợ Tày từ địa phương dựng lại tại Bảo tàng và trải qua nhiều đợt sửa chữa.
Đây là công trình kiến trúc truyền thống phản ánh tri thức dân gian của người Tày trong lựa chọn vật liệu, kỹ thuật dựng nhà và tổ chức không gian sinh hoạt. Tuy nhiên, sau nhiều năm chịu tác động của thời tiết và môi trường, một số bộ phận đã xuống cấp, cần được sửa chữa nhằm duy trì đặc trưng kiến trúc, bảo đảm an toàn và phục vụ hoạt động trưng bày.
Đợt sửa chữa lần này có sự tham gia trực tiếp của 16 người thợ Tày đến từ Thái Nguyên. Trên cơ sở kiểm tra hiện trạng, những người thợ tiến hành tháo dỡ mái, xử lý vật liệu, gia công và thay thế những cấu kiện hư hỏng như cột, kèo, xiên, câu đầu; gia cố hệ khung, sửa chữa sàn nhà và khu vực chuồng gia súc.
Các vật liệu truyền thống như gỗ, lá cọ, mai, vầu, nứa tiếp tục được sử dụng nhằm bảo đảm kết cấu và đặc trưng kiến trúc vốn có. Quá trình thực hiện có sự phối hợp giữa yêu cầu chuyên môn của Bảo tàng với kinh nghiệm, kỹ thuật của những người thợ địa phương.
PGS.TS. Lê Hải Đăng - Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho biết, việc mời những người thợ Tày trực tiếp sửa chữa ngôi nhà truyền thống của dân tộc mình không chỉ nhằm bảo đảm tính chân xác của công trình mà còn thể hiện sự tôn trọng đối với tri thức và kinh nghiệm dân gian.
Theo ông, bảo tồn di sản không đơn thuần là duy trì hình thức, kết cấu vật chất mà còn phải chú trọng nhận diện, lưu giữ và trao truyền những tri thức, kỹ năng của cộng đồng. Thông qua hoạt động này, Bảo tàng mong muốn giúp công chúng hiểu sâu hơn về giá trị văn hóa và những con người đã tạo dựng, gìn giữ ngôi nhà qua nhiều thế hệ.
Một điểm đáng chú ý trong đợt sửa chữa là sự tham gia của những người thợ thuộc nhiều thế hệ, trong đó có gia đình gồm bố, mẹ và hai người con trai cùng làm việc.
Tại chương trình giao lưu, những người thợ trực tiếp chia sẻ kinh nghiệm lựa chọn, xử lý vật liệu, kỹ thuật dựng nhà, lợp mái, sửa chữa cấu kiện cũng như quá trình học nghề, truyền nghề trong cộng đồng.
Các nhà nghiên cứu, chuyên gia cùng trao đổi về mối quan hệ giữa tri thức khoa học và kinh nghiệm dân gian, những thách thức trong bảo tồn kiến trúc truyền thống trước những biến đổi của đời sống hiện đại.
Thông qua chương trình, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tiếp tục khẳng định định hướng bảo tồn di sản gắn với sự tham gia của cộng đồng, coi người dân vừa là chủ thể sáng tạo, gìn giữ, vừa là người trực tiếp trao truyền các giá trị văn hóa. Qua đó, ngôi nhà Tày không chỉ được giới thiệu như một công trình kiến trúc truyền thống mà còn trở thành không gian lưu giữ tri thức, ký ức và đời sống văn hóa của cộng đồng.
