Để làm rõ những điểm mới của nghị quyết cũng như các giải pháp nhằm phát huy vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn tới, phóng viên Báo Nhà báo và Công luận đã trao đổi với ông Nguyễn Sĩ Dũng, Ủy viên Hội đồng tư vấn chính sách của Thủ tướng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội.
+ Thưa ông, đâu là điểm mới quan trọng nhất của Nghị quyết 79 so với các chủ trương trước đây?
- Nghị quyết 79 có bước tiến đáng chú ý khi mở rộng và làm rõ nội hàm của kinh tế nhà nước. Theo đó, kinh tế nhà nước không chỉ bao gồm doanh nghiệp nhà nước mà còn bao gồm các công cụ và nguồn lực do Nhà nước nắm giữ như tài sản công, ngân sách, các quỹ tài chính và các công cụ điều tiết vĩ mô.
Việc xác định lại khái niệm này có ý nghĩa quan trọng về mặt tư duy. Khi kinh tế nhà nước được hiểu theo nghĩa rộng, doanh nghiệp nhà nước sẽ trở lại đúng bản chất là doanh nghiệp hoạt động theo logic thị trường, lấy hiệu quả và cạnh tranh làm tiêu chí. Nhà nước không nên giao cho doanh nghiệp nhà nước quá nhiều nhiệm vụ ngoài chức năng kinh doanh.
Nghị quyết cũng tạo ra sự phân định rõ hơn giữa ba vai trò của Nhà nước: quản lý, chủ sở hữu tài sản và nhà đầu tư. Khi ba vai trò này được tách bạch, doanh nghiệp nhà nước có điều kiện vận hành minh bạch và hiệu quả hơn. Đây chính là nền tảng quan trọng để cải thiện hiệu quả khu vực này.
+ Theo theo quan sát của cá nhân ông, đâu là những “điểm nghẽn” lớn nhất của doanh nghiệp nhà nước hiện nay?
- Có thể nhìn thấy ba điểm nghẽn chính ở thời điểm hiện tại. Thứ nhất là sự chưa rõ ràng trong phân định vai trò của Nhà nước. Khi Nhà nước đồng thời là cơ quan quản lý, chủ sở hữu và ban hành chính sách, dễ dẫn đến quản trị thiếu minh bạch và giảm động lực kinh doanh.
Thứ hai là cơ chế quản trị còn nặng tính hành chính. Nhiều doanh nghiệp vẫn bị ràng buộc bởi thủ tục trong đầu tư, nhân sự và phân phối lợi nhuận, khiến khả năng phản ứng với thị trường bị hạn chế.
Thứ ba là tâm lý sợ trách nhiệm. Trong bối cảnh kiểm soát chặt chẽ, nhiều lãnh đạo doanh nghiệp có xu hướng chọn giải pháp an toàn, dẫn đến bỏ lỡ cơ hội đầu tư và đổi mới.
Do đó, điều quan trọng không chỉ là bổ sung nguồn lực mà phải cải cách thể chế quản trị: Tách bạch vai trò Nhà nước, tăng quyền tự chủ và thiết kế cơ chế trách nhiệm minh bạch để khuyến khích đổi mới.
+ Vậy, theo ông, việc nâng cao quản trị theo chuẩn mực thị trường và quốc tế nên bắt đầu từ đâu?
- Điểm khởi đầu quan trọng nhất là chuyển từ tư duy “quản lý doanh nghiệp” sang “quản trị vốn của chủ sở hữu”. Nhà nước không nên can thiệp vào các quyết định kinh doanh cụ thể mà đóng vai trò nhà đầu tư, giám sát hiệu quả và kỷ luật tài chính.
Từ đó, cải cách cần tập trung vào ba khâu then chốt. Thứ nhất, xây dựng hội đồng quản trị chuyên nghiệp, độc lập, có trách nhiệm rõ ràng.
Thứ hai, áp dụng các chuẩn mực minh bạch, công bố thông tin và quản trị rủi ro theo thông lệ quốc tế. Thứ ba, gắn trách nhiệm với cơ chế đánh giá và đãi ngộ dựa trên hiệu quả.
Nói cách khác, Nhà nước quản lý bằng luật lệ và mục tiêu, còn doanh nghiệp vận hành theo logic thị trường.
+ Trong bối cảnh kinh tế chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa vào công nghệ và đổi mới sáng tạo, vai trò của doanh nghiệp nhà nước nên được hiểu như thế nào?
- Doanh nghiệp nhà nước vẫn có vai trò quan trọng nhưng cần được thiết kế lại. Không nên kỳ vọng khu vực này là lực lượng chủ đạo trong mọi lĩnh vực, bởi khu vực tư nhân có lợi thế về sự linh hoạt và sáng tạo.
Tuy nhiên, trong các lĩnh vực chiến lược như hạ tầng năng lượng, hạ tầng số, công nghệ nền tảng hay các dự án quy mô lớn, rủi ro cao, doanh nghiệp nhà nước có thể đóng vai trò “người mở đường”.
Vai trò dẫn dắt ở đây không phải là độc quyền mà là tạo nền tảng để khu vực tư nhân tham gia và phát triển. Khi các nền tảng này được hình thành, toàn bộ nền kinh tế sẽ được hưởng lợi.
+ Vậy theo ông làm thế nào để khuyến khích lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước dám nghĩ, dám làm?
- Cần xây dựng cơ chế quản trị dựa trên ba nguyên tắc. Thứ nhất, đánh giá trách nhiệm dựa trên quy trình ra quyết định thay vì chỉ dựa vào kết quả. Nếu quyết định được thực hiện đúng quy trình, người ra quyết định cần được bảo vệ.
Thứ hai, thiết lập hệ thống quản trị rủi ro chuyên nghiệp để hỗ trợ ra quyết định. Thứ ba, triển khai các cơ chế thử nghiệm như sandbox cho các dự án đổi mới. Khi rủi ro được kiểm soát hợp lý và trách nhiệm được phân định rõ, lãnh đạo doanh nghiệp sẽ tự tin hơn trong đổi mới.
+ Nhiều nước trên thế giới đã duy trì hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước rất hiệu quả và thành công. Theo ông, Việt Nam có thể học gì từ kinh nghiệm quốc tế?
- Bài học quan trọng nhất là doanh nghiệp nhà nước phải vận hành theo logic thị trường. Trước hết phải tách bạch vai trò Nhà nước với hoạt động kinh doanh, tiếp đến là xây dựng hệ thống quản trị minh bạch, chuyên nghiệp. Cuối cùng là thiết kế cơ chế đãi ngộ gắn với hiệu quả.
Nếu thực hiện tốt, doanh nghiệp nhà nước hoàn toàn có thể trở thành các tập đoàn mạnh như ở nhiều quốc gia.
+ Theo ông, trong giai đoạn tới, doanh nghiệp nhà nước nên tập trung vào những lĩnh vực nào để vừa phát huy vai trò chủ đạo, vừa tránh cạnh tranh không cần thiết với khu vực tư nhân?
- Theo tôi, trong giai đoạn tới, vai trò của doanh nghiệp nhà nước cần được định vị theo hướng tập trung vào những lĩnh vực thật sự có ý nghĩa chiến lược đối với nền kinh tế, thay vì tham gia dàn trải trên nhiều ngành nghề. Điều này không chỉ giúp phát huy tốt hơn nguồn lực của Nhà nước mà còn tạo không gian rộng hơn cho khu vực tư nhân phát triển.
Trước hết, doanh nghiệp nhà nước nên tập trung vào các lĩnh vực hạ tầng nền tảng của nền kinh tế, như năng lượng, hạ tầng giao thông chiến lược, hạ tầng số, logistics hoặc các hệ thống dịch vụ công thiết yếu. Đây là những lĩnh vực đòi hỏi vốn đầu tư rất lớn, thời gian thu hồi dài và mức độ rủi ro cao, nên thị trường tự thân nhiều khi khó có thể đầu tư đầy đủ.
Thứ hai là các ngành công nghiệp có vai trò bảo đảm an ninh kinh tế và an ninh quốc gia, chẳng hạn như năng lượng, một số lĩnh vực công nghiệp quốc phòng- an ninh, hoặc các chuỗi cung ứng chiến lược có ảnh hưởng lớn đến sự ổn định của nền kinh tế.
Thứ ba là những lĩnh vực công nghệ nền tảng hoặc các dự án có tính chất mở đường cho sự phát triển của thị trường, như hạ tầng số, dữ liệu lớn, công nghệ mới hoặc các dự án đổi mới sáng tạo quy mô lớn. Trong những lĩnh vực này, doanh nghiệp nhà nước có thể đóng vai trò “người mở đường”, tạo ra nền tảng để khu vực tư nhân tham gia và phát triển mạnh mẽ hơn.
Ngược lại, trong những ngành mà khu vực tư nhân đã có khả năng tham gia hiệu quả và cạnh tranh tốt, doanh nghiệp nhà nước không nhất thiết phải duy trì sự hiện diện quá lớn. Khi đó, vai trò của Nhà nước nên chuyển sang tạo lập môi trường kinh doanh thuận lợi và bảo đảm cạnh tranh lành mạnh.
Nói cách khác, doanh nghiệp nhà nước nên được định vị như những lực lượng dẫn dắt trong các lĩnh vực nền tảng và chiến lược, còn sự năng động và sáng tạo của nền kinh tế sẽ chủ yếu đến từ khu vực tư nhân. Sự phân công như vậy sẽ giúp cả hai khu vực phát huy tốt nhất thế mạnh của mình.
+ Cuối cùng, ông kỳ vọng gì về những thay đổi của khu vực doanh nghiệp nhà nước sau khi Nghị quyết 79-NQ/TW được triển khai trong thực tiễn?
- Cá nhân tôi kỳ vọng rằng khi Nghị quyết 79-NQ/TW được triển khai một cách nhất quán, khu vực doanh nghiệp nhà nước sẽ có những chuyển biến quan trọng cả về tư duy, thể chế quản trị và hiệu quả hoạt động.
Trước hết, thay đổi lớn nhất có thể đến từ sự điều chỉnh về nhận thức đối với vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế. Nghị quyết lần này đã làm rõ rằng kinh tế nhà nước không đồng nghĩa hoàn toàn với doanh nghiệp nhà nước, và doanh nghiệp nhà nước cũng không cần phải “ôm đồm” quá nhiều chức năng ngoài kinh doanh.
Khi tư duy này được quán triệt, doanh nghiệp nhà nước sẽ có điều kiện tập trung hơn vào nhiệm vụ cốt lõi là hoạt động hiệu quả và cạnh tranh theo nguyên tắc thị trường.
Thứ hai, tôi kỳ vọng sẽ có những cải cách mạnh mẽ hơn về quản trị doanh nghiệp. Khi các chuẩn mực quản trị hiện đại được áp dụng, quyền tự chủ của doanh nghiệp được tăng cường, đồng thời trách nhiệm giải trình cũng được thiết kế rõ ràng hơn, các doanh nghiệp nhà nước sẽ vận hành linh hoạt và chuyên nghiệp hơn. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước mà còn tạo ra những doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh thực sự.
Thứ ba, tôi hy vọng vai trò của doanh nghiệp nhà nước sẽ được định vị lại theo hướng chiến lược hơn. Thay vì tham gia dàn trải, doanh nghiệp nhà nước sẽ tập trung vào những lĩnh vực then chốt của nền kinh tế- nơi cần nguồn lực lớn, tầm nhìn dài hạn và khả năng dẫn dắt thị trường.
Nếu những định hướng này được triển khai một cách kiên trì và đồng bộ, tôi tin rằng khu vực doanh nghiệp nhà nước có thể bước sang một giai đoạn phát triển mới: tinh gọn hơn, minh bạch hơn và hiệu quả hơn, đồng thời trở thành một lực lượng quan trọng góp phần củng cố nền tảng phát triển bền vững của nền kinh tế Việt Nam.
+ Trân trọng cảm ơn ông!
