Bước vào giai đoạn phát triển mới, nhất là sau Đại hội XIV của Đảng, yêu cầu đổi mới tổ chức và hoạt động của các hội không còn là vấn đề mang tính kỹ thuật tổ chức, mà đã trở thành yêu cầu có tính chiến lược, gắn trực tiếp với việc củng cố “thế trận lòng dân”, phát huy sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội trong kỷ nguyên phát triển mới.
Khẳng định vai trò trong hệ thống chính trị và đời sống xã hội
Thực tiễn thời gian qua cho thấy, các hội quần chúng do Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ đã phát huy khá rõ nét vai trò của mình trên nhiều phương diện. Từ công tác tuyên truyền, vận động Nhân dân thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước; đến tham gia tư vấn, phản biện xã hội; từ hoạt động nhân đạo, an sinh xã hội đến phát triển khoa học – công nghệ, văn hóa – nghệ thuật, đối ngoại nhân dân… các hội đều có những đóng góp thiết thực.
Đặc biệt, trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế sâu rộng, các hội đã trở thành nơi quy tụ đội ngũ trí thức, chuyên gia, văn nghệ sĩ, doanh nhân – những lực lượng có vai trò ngày càng quan trọng trong phát triển đất nước. Nhiều hội đã tham gia tích cực vào quá trình xây dựng chính sách, đóng góp hàng chục nghìn ý kiến phản biện, tư vấn cho các dự thảo văn bản pháp luật và các chương trình phát triển kinh tế – xã hội.
Văn kiện Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định: phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc là nhiệm vụ chiến lược, là động lực và nguồn lực quan trọng để phát triển đất nước nhanh và bền vững. Trong tổng thể đó, hệ thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên, trong đó có các hội quần chúng, giữ vai trò nòng cốt trong việc tập hợp, đoàn kết, phát huy sức mạnh của các giai tầng xã hội.
Tái cấu trúc tổ chức – bước đi tất yếu từ yêu cầu thực tiễn
Trong bối cảnh đó, việc sửa đổi, bổ sung, ban hành và triển khai Quyết định số 118-QĐ/TW của Ban Bí thư, cùng với Kết luận số 230-KL/TW ngày 05/01/2026 của Bộ Chính trị, Ban Bí thư về sắp xếp, tinh gọn các hội quần chúng đã tạo ra khuôn khổ chính trị – pháp lý quan trọng để tái cấu trúc hệ thống hội theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả.
Theo đó, hệ thống các hội ở Trung ương đã được rà soát, điều chỉnh còn 29 hội, đồng thời thực hiện hợp nhất, sắp xếp lại một số tổ chức bên trong theo hướng giảm đầu mối, khắc phục chồng chéo, nâng cao hiệu quả hoạt động. Đây không chỉ là sự điều chỉnh về số lượng, mà quan trọng hơn là sự chuyển đổi về tư duy tổ chức, từ “mở rộng quy mô” sang “nâng cao chất lượng và hiệu quả thực chất”.
Việc kiện toàn tổ chức đảng các hội đặt trực thuộc Đảng ủy Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương cũng đánh dấu bước chuyển quan trọng trong phương thức lãnh đạo của Đảng, bảo đảm sự lãnh đạo tập trung, thống nhất, đồng thời tăng cường tính định hướng chính trị đối với hoạt động của các hội.
Tuy nhiên, nếu nhìn nhận một cách khách quan, quá trình sắp xếp hiện nay cần tiếp tục điều chỉnh cho phù hợp với tình hình mới. Mô hình tổ chức của nhiều hội vẫn còn cồng kềnh; số lượng đơn vị trực thuộc lớn; chức năng, nhiệm vụ một số hội còn có bất cập; hiệu quả hoạt động chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn.
Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn
Một trong những vấn đề nổi lên hiện nay là cơ chế hoạt động của các hội chưa thực sự theo kịp yêu cầu phát triển. Cơ chế giao nhiệm vụ còn mang tính hành chính, chưa gắn chặt với sản phẩm đầu ra và hiệu quả thực tế. Trong khi đó, nguồn lực tài chính lại chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước, dẫn đến hạn chế tính chủ động, sáng tạo của tổ chức hội.
Thực tế cho thấy, trong giai đoạn 2021–2025, ngân sách nhà nước đã phân bổ cho hoạt động của các hội còn khá lớn, nhưng cơ chế phân bổ chưa thực sự gắn với hiệu quả, chưa tạo động lực đủ mạnh để các hội đổi mới phương thức hoạt động.
Bên cạnh đó, năng lực quản trị nội bộ, nhất là quản lý các đơn vị trực thuộc, ở một số hội còn hạn chế; việc ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số chưa đồng bộ; phương thức tập hợp, vận động hội viên còn chậm đổi mới, chưa phù hợp với bối cảnh xã hội số, kinh tế số.
Những hạn chế này, nếu không được khắc phục kịp thời, sẽ làm suy giảm vai trò của các hội trong hệ thống chính trị và đời sống xã hội.
Định hướng đổi mới theo tinh thần Đại hội XIV và Nghị quyết 80
Đại hội XIV của Đảng đã đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương thức hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị – xã hội, các hội quần chúng bảo đảm thiết thực, hiệu quả, hướng mạnh về cơ sở, lấy người dân làm trung tâm.
Trong cùng mạch tư duy đó, Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa trong giai đoạn mới nhấn mạnh yêu cầu phát huy vai trò của các tổ chức xã hội, các hội nghề nghiệp trong việc xây dựng hệ giá trị văn hóa, con người Việt Nam, khơi dậy khát vọng phát triển đất nước.
Đặt trong tổng thể đó, đổi mới tổ chức và hoạt động của các hội cần được định hướng theo một số trục lớn.
Trước hết, tiếp tục rà soát, hoàn thiện mô hình tổ chức theo hướng tinh gọn, giảm tầng nấc trung gian, bảo đảm rõ chức năng, nhiệm vụ, tránh chồng chéo. Việc duy trì hay giải thể các đơn vị trực thuộc phải dựa trên tiêu chí hiệu quả thực chất, đúng tôn chỉ, mục đích.
Thứ hai, chuyển mạnh sang cơ chế “đặt hàng – giao nhiệm vụ” gắn với sản phẩm cụ thể, có đánh giá đầu ra rõ ràng. Ngân sách nhà nước cần được phân bổ theo nguyên tắc hiệu quả, minh bạch, đồng thời thúc đẩy các hội từng bước tự chủ tài chính, tăng cường xã hội hóa.
Thứ ba, đổi mới phương thức hoạt động theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp, lấy hội viên và người dân làm trung tâm phục vụ. Đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản trị, điều hành; phát triển các nền tảng kết nối hội viên; nâng cao chất lượng tư vấn, phản biện xã hội.
Thứ tư, phát huy mạnh mẽ vai trò của các hội trong việc nắm bắt, phản ánh tâm tư, nguyện vọng của Nhân dân; tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước; góp phần củng cố đồng thuận xã hội – yếu tố cốt lõi của “thế trận lòng dân”.
Đổi mới tổ chức và hoạt động của các hội quần chúng do Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ là một quá trình tất yếu, xuất phát từ yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới. Đây không chỉ là vấn đề tổ chức bộ máy, mà là vấn đề nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động, tái định vị vai trò của các hội trong hệ thống chính trị và đời sống xã hội.
Khi được tổ chức hợp lý, vận hành hiệu quả và gắn chặt với lợi ích của Nhân dân, các hội sẽ tiếp tục là lực lượng quan trọng góp phần phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, củng cố niềm tin xã hội, tạo động lực cho phát triển nhanh và bền vững – đúng như tinh thần mà Đại hội XIV của Đảng đã xác định.
