Phù hợp với chức năng giám sát và phản biện xã hội theo Hiến định
Gần đây, Bộ Tư pháp đã công bố hồ sơ thẩm định dự thảo Nghị quyết về thí điểm chế định luật sư công. Đây là một bước đi đáng chú ý, thể hiện quyết tâm tiếp tục hoàn thiện thể chế pháp lý, nâng cao chất lượng quản trị nhà nước và tăng cường cơ chế bảo vệ lợi ích công trong bối cảnh phát triển mới.
Theo luật sư Tạ Ngọc Toàn - Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Phú Thọ, việc Bộ Tư pháp đề xuất bổ sung MTTQ Việt Nam và các đoàn thể Trung ương vào phạm vi thí điểm chế định luật sư công là một bước điều chỉnh chính sách có tính chiến lược, phản ánh nhận thức ngày càng đầy đủ về vai trò pháp lý của các thiết chế đại diện xã hội trong hệ thống chính trị.
Ông Tạ Ngọc Toàn nhấn mạnh, nếu như việc thí điểm tại một số bộ, ngành và địa phương – nơi trực tiếp ban hành và thực thi chính sách công thì việc mở rộng sang MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội cho thấy cách tiếp cận đã chuyển từ quản trị hành chính thuần túy sang quản trị xã hội dựa trên pháp quyền. Trong đó, năng lực pháp lý không chỉ phục vụ quyền lực nhà nước, mà còn phục vụ cơ chế giám sát, phản biện và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của Nhân dân.
Cũng theo Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Phú Thọ, quy định của Hiến pháp và pháp luật hiện hành, MTTQ Việt Nam và các tổ chức thành viên có vai trò giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước, đại biểu dân cử và cán bộ công chức; tham gia xây dựng pháp luật; đại diện bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân; tham gia hòa giải, giải quyết mâu thuẫn trong xã hội; tập hợp, phản ánh ý kiến và kiến nghị của cử tri.
Tuy nhiên, trên thực tế, hoạt động phản biện xã hội nhiều khi vẫn thiên về chính trị – xã hội mà chưa thật sự dựa trên lập luận pháp lý chuyên sâu, đặc biệt đối với dự thảo luật có nội dung kỹ thuật cao; chính sách liên quan đến đất đai, đầu tư, môi trường; các chương trình an sinh xã hội quy mô lớn; các vấn đề có nguy cơ phát sinh tranh chấp tập thể.
Từ đó, luật sư Tạ Ngọc Toàn cho rằng, việc có luật sư công tham gia hỗ trợ sẽ giúp nâng cao chất lượng lập luận pháp lý trong phản biện, tăng tính thuyết phục của kiến nghị, giúp ý kiến của MTTQ Việt Nam và đoàn thể có giá trị thực tiễn cao hơn trong quá trình tiếp thu, chỉnh lý chính sách.
Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Phú Thọ cũng cho biết, một hạn chế trong thực tiễn phản biện xã hội hiện nay là nhiều ý kiến mới dừng ở mức kiến nghị định tính, chưa đi sâu phân tích tính hợp hiến; tính thống nhất của hệ thống pháp luật; tác động pháp lý dài hạn; khả năng phát sinh tranh chấp hoặc trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Luật sư Tạ Ngọc Toàn nhận định, nếu có luật sư công trong hệ thống MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội có thể hỗ trợ xây dựng các báo cáo phản biện theo chuẩn mực pháp lý hiện đại, bao gồm: phân tích rủi ro pháp lý của chính sách; đánh giá tính tương thích với điều ước quốc tế; dự báo nguy cơ tranh chấp; kiến nghị phương án sửa đổi mang tính kỹ thuật pháp lý cụ thể. Như vậy, phản biện xã hội được nâng tầm về chất lượng pháp lý, quá trình xây dựng chính sách sẽ trở nên khoa học và hiệu quả hơn.
Luật sư Tạ Ngọc Toàn cho rằng, việc bổ sung MTTQ Việt Nam và các đoàn thể Trung ương vào phạm vi thí điểm luật sư công có ý nghĩa không chỉ về mặt kỹ thuật pháp lý mà còn về thiết kế thể chế.
Nếu luật sư công chỉ tập trung trong các cơ quan hành chính, mô hình có thể thiên về bảo vệ lợi ích quản lý nhà nước. Khi luật sư công đồng thời hỗ trợ các tổ chức thực hiện chức năng giám sát xã hội, hệ thống sẽ hình thành một cơ chế cân bằng hơn, góp phần nâng cao chất lượng kiểm soát quyền lực; hạn chế rủi ro ban hành chính sách chưa phù hợp thực tiễn; tăng tính minh bạch trong hoạt động công; củng cố niềm tin của xã hội vào quá trình xây dựng chính sách.
Củng cố vai trò của Mặt trận và các tổ chức thành viên
Ở góc nhìn khác, luật sư Nguyễn Hoài Nam - Giám đốc Công ty luật TNHH Bamboo Star, thuộc Đoàn Luật sư TP. Hà Nội cho biết, MTTQ Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện của tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội và các cá nhân tiêu biểu trong các giai cấp, tầng lớp xã hội, dân tộc, tôn giáo, người Việt Nam định cư ở nước ngoài.
Trong số thành viên của MTTQ Việt Nam có tổ chức Công đoàn Việt Nam, là tổ chức chính trị - xã hội rộng lớn của giai cấp công nhân và của người lao động có chức năng đại diện, chăm lo và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của đoàn viên công đoàn và người lao động. Với việc thí điểm chế định Luật sư công tại MTTQ Việt Nam sẽ giúp sức rất lớn cho Công đoàn Việt Nam thực hiện tốt chức năng này.
Ngoài ra, MTTQ Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt trận là cơ quan có vai trò nòng cốt trong công tác hoà giải ở cơ sở theo Luật hoà giải ở cơ sở. Đồng thời, theo quy định của Luật Đất đai hiện hành, thành phần tham gia hoà giải tranh chấp đất đai ở cấp xã có đại diện MTTQ Việt Nam; trong khi đó, các tranh chấp đất đai hiện nay ngày càng nhiều và phức tạp.
Luật sư Nguyễn Hoài Nam nhấn mạnh, việc thí điểm Luật sư công ở MTTQ Việt Nam nhằm nâng cao chất lượng hoà giải ở cơ sở và hoà giải tranh chấp đất đai, bảo vệ quyền lợi ích của Nhà nước và Nhân dân và góp phần vào việc tuyên truyền pháp luật. Khi thực hiện tốt công tác hoà giải sẽ góp phần giảm thiểu các vụ việc khiếu nại, khiếu kiện kéo dài.
“Thông qua hoạt động tư vấn pháp luật và tham gia tố tụng trong các vụ việc thực tế, Luật sư công sẽ giúp MTTQ Việt Nam thực hiện các chức năng, quyền hạn của mình theo quy định pháp luật, kịp thời phát hiện và kiến nghị các vấn đề phát sinh trong thực tiễn”, luật sư Nguyễn Hoài Nam nhấn mạnh.
Có thể thấy, việc thí điểm chế định luật sư công trong hệ thống MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội không chỉ góp phần nâng cao chất lượng phản biện, giám sát mà còn tạo nền tảng pháp lý vững chắc để bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, hướng tới một nền quản trị xã hội hiện đại, minh bạch và hiệu quả.
