Thị trường tăng trưởng thần tốc, đòi hỏi thể chế đổi mới toàn diện
Tại buổi họp báo, đại diện Vụ Bưu chính đã đưa ra bức tranh tương phản đầy ấn tượng qua hai con số thống kê sau hơn một thập kỷ thi hành Luật Bưu chính năm 2010. Nếu như năm 2010 toàn thị trường chỉ có 40 doanh nghiệp bưu chính thì đến nay con số này đã vọt lên 710 đơn vị, tức tăng gần 18 lần. Cùng với đó, sản lượng bưu gửi cũng bùng nổ từ 310 triệu bưu gửi lên hơn 5 tỷ bưu gửi ở thời điểm hiện tại, ghi nhận mức tăng hơn 15 lần.
Quy mô thị trường mở rộng cùng sự thay đổi căn bản trong cách thức tổ chức, phương thức cung ứng dịch vụ đã khiến khuôn khổ pháp lý ban hành năm 2010 bộc lộ nhiều điểm không còn phù hợp.
Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp bách phải đổi mới toàn diện phương thức quản lý nhà nước về bưu chính. Sau các vòng tổng kết thực tiễn thi hành, lấy ý kiến rộng rãi và qua các khâu thẩm định, thẩm tra, cơ quan soạn thảo đã hoàn thiện dự thảo luật với 5 nội dung mới mang tính chiến lược.
Rạch ròi ranh giới với logistics, cắt bỏ rào cản bằng cơ chế hậu kiểm
Điểm mới đầu tiên giải quyết căn cơ một vướng mắc tồn tại lâu năm trên thực tế: phân định rõ phạm vi dịch vụ bưu chính với hoạt động vận tải, kho bãi và logistics.
Thực tế cho thấy, các lĩnh vực này có nhiều mắt xích giao thoa như lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói hay vận chuyển. Nếu cơ quan quản lý chỉ căn cứ vào một công đoạn riêng lẻ hoặc tên gọi thương mại sẽ rất dễ dẫn tới sự chồng lấn thẩm quyền quản lý nhà nước.
Để tháo gỡ điểm nghẽn này, dự thảo luật đã xác lập nguyên tắc quản lý theo đúng bản chất và phương thức tổ chức cung cấp dịch vụ. Dịch vụ bưu chính được định danh rõ là hoạt động cung cấp trên mạng bưu chính, từng bưu gửi được xử lý riêng lẻ, có mã định danh để theo dõi hành trình và phát đến tận tay người nhận theo địa chỉ thỏa thuận.
Đại diện Vụ Bưu chính dẫn chứng rất trực quan: một chuyến xe chở nguyên chuyến hàng từ kho A đến kho B thuần túy là dịch vụ vận tải; nhưng nếu từng gói hàng có mã QR code, mã vạch riêng, được tiếp nhận, phân loại, định tuyến và phát đến từng địa chỉ cụ thể thì đó chính là đặc trưng cốt lõi của dịch vụ bưu chính.
Cùng với việc phân định ranh giới dịch vụ, dự thảo đánh dấu bước cải cách thủ tục hành chính ngoạn mục khi quyết định chuyển từ cấp giấy phép bưu chính bản giấy sang phương thức đăng ký cung ứng dịch vụ điện tử.
Doanh nghiệp chỉ cần thực hiện thủ tục đăng ký qua môi trường mạng trước khi cung cấp dịch vụ và tự chịu trách nhiệm về tính chính xác, trung thực của thông tin kê khai. Cơ quan nhà nước chấm dứt việc thẩm định nội dung như hiện nay mà chỉ kiểm tra tính đầy đủ của hồ sơ, đồng thời chuyển trọng tâm quản trị sang công tác hậu kiểm.
Thay đổi mang tính cách mạng này đã rút gọn toàn bộ 14 thủ tục hành chính phức tạp trước đây xuống còn duy nhất 1 thủ tục đăng ký, tiết giảm tối đa thời gian, chi phí gia nhập thị trường cho cộng đồng doanh nghiệp theo đúng tinh thần chỉ đạo của Trung ương.
Đưa gói kiện vào diện phổ cập: Thu hẹp khoảng cách đô thị và vùng sâu, vùng xa
Một chính sách nhân văn và bắt nhịp hơi thở đời sống trong dự thảo là việc mở rộng phạm vi dịch vụ bưu chính phổ cập sang các loại gói, kiện hàng hóa.
Trước đây, thư từ chiếm tới 80% sản lượng bưu gửi, nhưng đến nay tỷ trọng này đã tụt xuống chỉ còn khoảng 10% do sự bùng nổ của công nghệ. Nhu cầu thiết yếu của người dân hiện nay đã chuyển dịch mạnh mẽ từ thư từ sang các bưu kiện hàng hóa gắn liền với thương mại điện tử.
Việc mở rộng dịch vụ phổ cập sang gói kiện không chỉ sát thực tiễn mà còn mở ra cơ hội lớn cho người dân vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa đưa nông sản và đặc sản quê hương tiếp cận thị trường toàn quốc lẫn quốc tế.
Cốt lõi của chính sách nằm ở nguyên tắc người dân cả nước được tiếp cận dịch vụ phổ cập với một mức thu thống nhất, không cao hơn giá cước bình quân của dịch vụ thương mại tương đương.
Nhờ đó, người dân tại vùng biên giới, hải đảo xa xôi được hưởng mức cước chuyển phát bưu kiện tương đương với người dân thành thị, không còn phải gánh chịu mức phí đắt đỏ do chi phí vận hành cao hay sản lượng gửi thấp.
Bên cạnh đó, dự thảo chính thức xác định mạng bưu chính là hạ tầng thiết yếu phục vụ thương mại điện tử và kinh tế số. Bài học từ giai đoạn ứng phó dịch bệnh Covid-19 trong các năm gần đây đã chứng minh mạng lưới bưu chính giữ vai trò huyết mạch trong việc bảo đảm chuỗi cung ứng hàng hóa thiết yếu khi xảy ra thiên tai hay tình trạng khẩn cấp.
Dự thảo luật đã xây dựng tiêu chí phân loại doanh nghiệp theo năng lực vận hành mạng lưới trên thực tế, xác định chủ thể có thể huy động trong tình huống khẩn cấp đi kèm cơ chế bù đắp chi phí hợp lý, hợp lệ phát sinh, đồng thời khuyến khích các đơn vị mở rộng quy mô, năng lực kết nối hạ tầng trên phạm vi toàn quốc.
Quản trị thông minh bằng dữ liệu
Với sản lượng bưu gửi lên tới hàng triệu đơn mỗi ngày và hàng tỷ đơn mỗi năm, phương thức kiểm tra thủ công, đồng loạt của giai đoạn trước đã hoàn toàn mất đi tính khả thi. Để giải quyết bài toán an toàn an ninh, dự thảo luật định hướng chuyển sang phương thức quản lý dựa trên cơ sở dữ liệu số, gắn mã định danh, truy vết hành trình và phân tầng mức độ rủi ro.
Theo quy định mới, mỗi bưu gửi bắt buộc phải được gắn mã nhận dạng để quản lý xuyên suốt chu trình phục vụ, vừa nâng cao chất lượng vận hành vừa ngăn ngừa các đối tượng tội phạm lợi dụng mạng lưới để gửi hàng lậu, hàng cấm, vũ khí, vật liệu nổ hay công cụ hỗ trợ.
Doanh nghiệp bưu chính có trách nhiệm thu thập thông tin hợp lệ của người gửi và lưu trữ dữ liệu định danh, truy vết tối thiểu 1 năm kể từ ngày phát thành công.
Việc kiểm tra bưu gửi sẽ được áp dụng linh hoạt dựa trên phân tích rủi ro, bảo đảm kiểm soát đúng đối tượng mà không can thiệp quá mức cần thiết. Dự thảo cũng nhấn mạnh yêu cầu thượng tôn pháp luật về dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng trong toàn bộ quá trình thu thập, xử lý thông tin người dùng.
Tổng kết tác động của dự thảo luật, đại diện Vụ Bưu chính khẳng định chính sách mới sẽ mang lại lợi ích hài hòa cho cả ba chủ thể. Doanh nghiệp được cởi trói thủ tục để gia nhập thị trường nhanh chóng; người dân được tiếp cận dịch vụ gói kiện phổ cập với giá cước đồng nhất và bảo vệ quyền lợi chặt chẽ; trong khi Nhà nước chuyển dịch thành công sang phương thức quản lý thông minh trên nền tảng số và chủ động nguồn lực hạ tầng khi có tình huống khẩn cấp.
Tại buổi họp báo, đại diện Vụ Bưu chính cũng cho biết hiện tại Bộ Khoa học và Công nghệ đang phối hợp chặt chẽ với Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cùng các cơ quan hữu quan để tiếp thu ý kiến, chỉnh lý và hoàn thiện dự thảo luật, dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.
Sự đồng hành thông tin từ các cơ quan báo chí sẽ là cầu nối quan trọng đưa các chính sách mới vào cuộc sống, hoàn thiện hành lang pháp lý vững chắc cho ngành bưu chính Việt Nam phát triển trong kỷ nguyên mới.
