Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, TS Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý Giáo dục Việt Nam, câu trả lời không phải là xóa bỏ mà là trả cuộc thi về đúng giá trị ban đầu: Nơi học sinh học cách sáng tạo, thực hành và tạo ra sản phẩm có ích cho xã hội.
Ông cho rằng, việc tổ chức cho học sinh nghiên cứu khoa học là hướng đi tiến bộ của giáo dục hiện đại. Thay vì chỉ xoay quanh điểm số, bằng cấp hay những cuộc đua thành tích, nhà trường cần giúp học sinh biết vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề thực tiễn.
“Điều quan trọng không phải các em thuộc bao nhiêu bài, đạt bao nhiêu điểm, mà các em làm được gì, tạo ra giá trị gì cho cộng đồng”, ông Lâm nói.
Giá trị lớn nhất là giúp học sinh biết sáng tạo
Theo TS Tùng Lâm, bản chất của nghiên cứu khoa học trong trường phổ thông không nằm ở huy chương hay giải thưởng mà ở quá trình học sinh hình thành tư duy độc lập, biết đặt câu hỏi, biết thử nghiệm và kiên trì theo đuổi ý tưởng.
Đó cũng là năng lực cốt lõi mà giáo dục hiện đại hướng tới. Khi trí tuệ nhân tạo ngày càng có thể thay con người xử lý thông tin, điều nhà trường cần bồi dưỡng cho học sinh không chỉ là kiến thức, mà là khả năng sáng tạo và giải quyết vấn đề mới.
Ông cho rằng, đặc biệt ở các trường chuyên, học sinh cần được tạo điều kiện để đi xa hơn việc học thuộc hay làm bài thi. Các em cần được thử sức với những dự án, sản phẩm cụ thể, qua đó biến tri thức thành giá trị thực tế.
Vì sao cuộc thi liên tục vướng tranh cãi?
Dù đánh giá cao ý nghĩa của sân chơi này, TS Tùng Lâm thẳng thắn nhìn nhận những lùm xùm thời gian qua không phải ngẫu nhiên. Theo ông, có 3 khâu cần được chấn chỉnh.
Thứ nhất là động cơ tham gia cuộc thi. Nhiều nơi đang coi đây là cuộc đua thành tích thay vì cơ hội học tập cho học sinh. Khi mục tiêu là phải có giải, mọi giá trị giáo dục dễ bị đẩy xuống hàng thứ yếu.
“Học sinh cần đến với nghiên cứu khoa học vì khát vọng khám phá, vì mong muốn làm ra sản phẩm có ích. Giải thưởng nếu có phải là kết quả tự nhiên của quá trình đó”, ông Lâm chia sẻ.
Thứ hai là vai trò của người hướng dẫn. Theo TS Tùng Lâm, giáo viên và các nhà khoa học chỉ nên đóng vai trò gợi mở phương pháp, hướng dẫn quy trình, chỉ cho học sinh cách tìm tài liệu, cách đặt vấn đề và triển khai nghiên cứu.
Phần cốt lõi của đề tài phải là ý tưởng, công sức và kết quả của học sinh. Nếu người lớn làm thay, hoặc đưa công trình của mình cho học sinh đứng tên, cuộc thi sẽ mất ý nghĩa ngay từ đầu.
“Không thể mang công trình của người lớn nhét vào đầu học sinh. Đó là sai lầm lớn nhất”, ông Lâm nhấn mạnh.
Thứ ba là khâu chấm giải. Theo ông, hội đồng giám khảo phải thực sự độc lập, công tâm và minh bạch. Nếu để xảy ra tác động bên ngoài, gặp gỡ, xin xỏ hay chạy theo thành tích địa phương, uy tín cuộc thi sẽ bị xói mòn.
Đề tài vượt tầm học sinh: Cần thẩm định bằng khoa học
Một trong những nghi ngại thường xuất hiện sau mỗi mùa thi là có những đề tài bị cho là vượt quá khả năng của học sinh phổ thông.
TS Tùng Lâm cho rằng, không nên vội kết luận chỉ dựa trên cảm tính. Bởi thực tế luôn có những học sinh rất xuất sắc, có khả năng làm được những việc vượt xa lứa tuổi nếu được định hướng đúng.
Theo ông, vấn đề không nằm ở việc đề tài “giống của thạc sĩ, tiến sĩ” hay không, mà phải được đánh giá bằng quy trình khoa học, công khai và khách quan.
“Thạc sĩ hay tiến sĩ chỉ là một quá trình đào tạo. Còn ở đây chúng ta đang xét một sản phẩm cụ thể. Muốn kết luận đúng sai phải thẩm định nghiêm túc”, ông Lâm thẳng thắn nêu quan điểm.
Ông cũng lưu ý, không nên tạo tâm lý rằng chỉ những đề tài thật lớn, thật phức tạp mới có cơ hội vào sâu. Điều đó dễ khiến học sinh và giáo viên chạy theo hình thức, tìm cách “nâng cấp” đề tài vượt quá năng lực thật.
Trong khi đó, nhiều ý tưởng nhỏ nhưng thiết thực, xuất phát từ nhu cầu đời sống học đường hay cộng đồng, nếu được làm chỉn chu vẫn rất đáng trân trọng.
Học sinh cần được bảo vệ đề tài của mình
TS Tùng Lâm cũng cho rằng, một điểm cần cải thiện là tạo cơ hội để học sinh trực tiếp trình bày và bảo vệ công trình.
Ở không ít cuộc thi, đề tài bị loại từ vòng đầu chủ yếu qua hồ sơ, trong khi học sinh chưa có cơ hội giải thích, phản biện hay làm rõ giá trị nghiên cứu. Điều này khiến quá trình đánh giá có thể bỏ sót những ý tưởng tốt.
Khi được đứng ra bảo vệ sản phẩm của mình, học sinh không chỉ chứng minh mức độ hiểu biết mà còn rèn năng lực thuyết trình, tranh luận và tư duy phản biện - những kỹ năng quan trọng không kém kết quả nghiên cứu.
Trước ý kiến cho rằng nên dừng cuộc thi vì liên tục phát sinh lùm xùm, TS Tùng Lâm bày tỏ quan điểm ngược lại. Theo ông, trong giáo dục, không nên thấy sai mà bỏ, mà phải sửa để tốt hơn. Một sân chơi có ý nghĩa không thể bị xóa bỏ chỉ vì cách tổ chức chưa tốt hoặc vì những sai phạm của một số cá nhân.
“Năm sau phải tốt hơn năm trước. Vấn đề là chọn những người có liêm chính để tổ chức và đánh giá”, ông Lâm cho hay.
Ông cũng cho rằng cần giảm tư duy xếp hạng địa phương, xếp hạng trường học dựa trên số giải thưởng. Khi thành tích trở thành mục tiêu chính, áp lực sẽ đè lên cả giáo viên lẫn học sinh và dễ dẫn đến lệch chuẩn.
Giải thưởng, nếu có, nên được nhìn nhận như sự ghi nhận nỗ lực học tập của học sinh, chứ không phải thước đo danh tiếng của trường hay tỉnh, thành phố.
Giữ lại điều tích cực của sân chơi khoa học
Nhìn rộng hơn, TS Tùng Lâm cho rằng những tranh cãi vừa qua là lời cảnh báo để cuộc thi thay đổi, chứ không phải lý do để phủ nhận toàn bộ giá trị của hoạt động nghiên cứu khoa học trong trường phổ thông. Bởi điều quý giá nhất mà sân chơi này mang lại là giúp học sinh hiểu rằng việc học không chỉ dừng ở sách vở hay điểm số. Tri thức chỉ thật sự có ý nghĩa khi được gắn với thực hành và tạo ra ích lợi cho xã hội.
Trong bối cảnh giáo dục đang chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực, tinh thần nghiên cứu, sáng tạo và dám thử nghiệm càng cần được nuôi dưỡng mạnh mẽ hơn.
Cuộc thi có thể cần siết lại quy chế, tăng kiểm tra đạo văn, nâng chuẩn giám khảo và minh bạch hóa toàn bộ quy trình. Nhưng theo TS Tùng Lâm, điều quan trọng nhất vẫn là giữ được ngọn lửa sáng tạo cho học sinh.
Bởi nếu chỉ vì những lùm xùm mà từ bỏ một sân chơi có giá trị, cái mất sẽ không chỉ là uy tín của cuộc thi, mà còn là cơ hội để học sinh học cách tạo ra tương lai bằng chính đôi tay và trí tuệ của mình.
Trước đó, ngày 10/4, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) công bố kết quả xác minh đối với đề tài khoa học kỹ thuật của học sinh Trường THPT chuyên Lương Văn Tụy (Ninh Bình), khẳng định không phát hiện dấu hiệu sao chép hay đạo văn như một số phản ánh trước đó.
Đề tài mang tên “Phát triển vật liệu Polyurethane Composite đa chức năng chống cháy, cách nhiệt, kháng vi sinh hướng tới ứng dụng trong xây dựng và đời sống” từng giành giải Nhất Cuộc thi khoa học kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh, sinh viên (VISEF) năm 2026, tổ chức vào tháng 3 vừa qua.
Theo kết luận của hội đồng, học sinh có đủ khả năng thực hiện dự án dưới sự hướng dẫn của giáo viên và sự hỗ trợ từ các nhà khoa học.
Các kỹ thuật phân tích như DTA, XRD, FT-IR – vốn bị cho là phức tạp – thực chất nằm trong phạm vi kiến thức có thể tiếp cận ở bậc phổ thông nếu được định hướng đúng.
Ngoài ra, hệ thống thiết bị phục vụ nghiên cứu đều có sẵn tại các cơ sở như Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội hay Đại học Bách khoa Hà Nội, cho phép học sinh tiếp cận và thực nghiệm trong điều kiện đảm bảo.
“Tổng thể, đề tài không có dấu hiệu sao chép hay đạo văn, mà thể hiện sự kế thừa có chọn lọc kết hợp với quá trình thực nghiệm độc lập và phân tích khoa học, tạo ra kết quả phù hợp với mục tiêu nghiên cứu đã đề ra”, Bộ GD&ĐT kết luận.
