Những thay đổi pháp lý này không chỉ củng cố khung pháp lý hiện hành mà còn trực tiếp gây áp lực lên các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới (Big Tech) như OpenAI, Google, Meta hay Anthropic. Các doanh nghiệp này hiện đang đứng trước yêu cầu cấp bách phải điều chỉnh toàn bộ quy trình thu thập cũng như sử dụng dữ liệu dùng để huấn luyện các mô hình AI của mình.
Mặc dù Đạo luật AI của Liên minh châu Âu đã chính thức có hiệu lực từ ngày 1/8/2024 và dự kiến sẽ áp dụng đầy đủ cho hầu hết các quy định vào ngày 2/8/2026, nhưng những cuộc tranh luận về tính minh bạch vẫn chưa dừng lại.
Hiện tại, các mô hình AI đa năng và AI tạo sinh đã bắt đầu phải tuân thủ các nghĩa vụ về minh bạch, trong đó bao gồm việc công khai bản tóm tắt chi tiết về dữ liệu huấn luyện theo quy định tại Điều 53 trong Đạo luật AI của Liên minh châu Âu.
Ngoài ra, các nhà phát triển cũng phải tôn trọng quyền từ chối của chủ sở hữu bản quyền, đồng thời đảm bảo các nội dung do AI tạo ra như deepfake phải được gắn nhãn rõ ràng. Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng yêu cầu về một bản tóm tắt đủ chi tiết vẫn là chưa đủ để bảo vệ quyền lợi chính đáng của những người sáng tạo nội dung.
Yêu cầu minh bạch khắt khe
Hồi cuối tháng 1, Ủy ban Pháp lý của Nghị viện châu Âu đã có một bước đi quyết liệt khi thông qua báo cáo sáng kiến riêng mang tên "Bản quyền và trí tuệ nhân tạo tạo sinh – những cơ hội và thách thức" với đa số phiếu thuận.
Báo cáo này do nghị sĩ Axel Voss soạn thảo, nhấn mạnh rằng luật bản quyền của Liên minh châu Âu cần phải được áp dụng cho mọi hệ thống AI tạo sinh có mặt trên thị trường này, bất kể việc mô hình đó được huấn luyện tại đâu. Đây là một quy định có tính chất ngoài biên giới, buộc các công ty dù ở Mỹ hay bất kỳ quốc gia nào khác cũng phải tuân thủ nếu muốn tiếp cận người dùng tại châu Âu.
Điểm mới đáng chú ý nhất trong đề xuất này là yêu cầu sự minh bạch tuyệt đối, thay vì chỉ tóm tắt chung chung, các hãng công nghệ phải cung cấp danh sách chi tiết từng tác phẩm có bản quyền đã được sử dụng. Quy định này bao gồm cả quá trình huấn luyện, suy luận, tạo lập tăng cường tra cứu và tinh chỉnh mô hình.
Nghị viện châu Âu cũng đang thúc đẩy một chế độ cấp phép tập thể, trong đó khuyến khích hoặc thậm chí bắt buộc các nhà cung cấp AI phải xin phép và trả phí công bằng cho chủ sở hữu bản quyền.
Những công cụ kỹ thuật như đóng dấu mờ kỹ thuật số cũng được khuyến khích sử dụng để nhận diện nội dung AI, giúp người sáng tạo có quyền kiểm soát và nhận thù lao xứng đáng cho công sức của mình.
Áp lực đè lên Big Tech
Dự kiến trong tháng 3/2026, báo cáo này sẽ được đưa ra bỏ phiếu toàn thể tại Nghị viện châu Âu. Nếu được thông qua, đây sẽ là một thông điệp mạnh mẽ thúc đẩy Ủy ban châu Âu sửa đổi luật hoặc đưa ra các hướng dẫn mới khắt khe hơn.
Các "ông lớn" công nghệ đang phải đối mặt với nguy cơ lộ bí mật kinh doanh hoặc đối diện với hàng loạt vụ kiện tụng từ chủ sở hữu bản quyền nếu buộc phải công khai nguồn dữ liệu huấn luyện chi tiết. Nhiều vụ kiện tương tự cũng đang diễn ra căng thẳng tại Mỹ và trong nội bộ châu Âu.
Bên cạnh gánh nặng về tính minh bạch, chi phí cấp phép cũng là một bài toán khó khi các mô hình như GPT, Gemini hay Claude có thể phải chi trả những khoản phí khổng lồ để sử dụng dữ liệu từ sách, báo chí và âm nhạc. Việc phải loại bỏ các nội dung đã được chủ sở hữu yêu cầu rút khỏi dữ liệu huấn luyện cũng làm phức tạp hóa đáng kể quy trình phát triển công nghệ.
Trong khi các tổ chức như COMMUNIA lo ngại các biện pháp này có thể kìm hãm sự đổi mới AI tại châu Âu, thì các nhóm sáng tạo lại nhiệt liệt hoan nghênh vì quyền lợi của họ cuối cùng đã được bảo vệ.
