Những ngày cuối năm, khi gió xuân còn e ấp nơi đầu ngõ, hình ảnh cây nêu quen thuộc lại xuất hiện khắp các tuyến đường làng, ngõ xóm ở Gia Lai. Những cây nêu rực rỡ sắc màu, vươn mình lên trời cao như một tín hiệu báo Tết đã về, mang theo bao lớp trầm tích văn hóa, tín ngưỡng của người Việt từ ngàn đời.
Dựng nêu là phong tục có từ rất lâu đời, gắn với quan niệm xua đuổi tà ma, bảo vệ cuộc sống bình yên cho con người trong những ngày đầu năm mới. Cây nêu thường được dựng vào ngày 23 tháng Chạp - sau lễ tiễn ông Công, ông Táo về trời.
Khi các vị thần bếp vắng nhà, người dân tin rằng ma quỷ dễ quấy nhiễu, nên cây nêu được dựng lên như một “cột mốc tâm linh”, đánh dấu lãnh địa của con người, báo hiệu nơi đây đã có thần linh che chở.
Cứ vào ngày 23 tháng Chạp, người dân ở xã Chư A Thai (tỉnh Gia Lai) lại rộn ràng chuẩn bị dựng nêu. Đàn ông chọn tre, phụ nữ phụ treo cờ, gắn đèn. Sau một năm tất bật làm lụng, đây là lúc nhà nhà tạm gác lại lo toan, cùng nhau quây quần, vừa làm việc vừa chuyện trò để tình làng nghĩa xóm thêm bền chặt.
Trên ngọn tre, những chiếc đèn lồng đỏ được gắn lên, hệ thống điện được đấu nối cẩn thận trước khi dựng trước nhà. Các cây nêu được dựng ngả nhẹ về phía lòng đường, tạo thành hình vòng cung mềm mại, nối tiếp dọc tuyến quốc lộ. Chiều xuống, ánh đèn từ những cây nêu đồng loạt thắp sáng, hòa cùng sắc đỏ cờ Tổ quốc, tạo nên một bức tranh xuân rực rỡ mà ấm áp giữa làng quê.
Bà Phạm Thị Yến (dân tộc Thái, thôn Sơn Bình, xã Chư A Thai) chia sẻ: “Thời điểm cuối năm nông nhàn nên gia đình có thời gian chăm chút, trang trí cho cây nêu đẹp mắt hơn. Không đơn thuần là một hình thức trang trí, cây nêu còn là biểu tượng của sức mạnh, xua đuổi những điều xui xẻo của năm cũ. Dựng nêu không chỉ là việc làm theo lệ xưa, mà còn là cách để con cháu nhớ về cội nguồn, về những giá trị mà ông cha để lại; đồng thời gửi gắm ước vọng vào một năm mới ấm no, hạnh phúc”.
Vào Tây Nguyên lập nghiệp, từ những năm 90 của thế kỷ trước, cho đến nay người dân tộc Tày, Nùng, Thái ở xã Phú Thiện (Gia Lai) vẫn duy trì phong tục dựng nêu đón Tết. Họ dựng cây nêu như một cách “neo giữ hồn quê” trên vùng đất mới và cũng để bảo tồn nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc.
Nhiều năm nay, bà Nông Thị Tiệm (dân tộc Tày, tổ dân phố 5, xã Phú Thiện) đã cùng mọi người dựng cây nêu ngày Tết. Theo bà Tiệm, việc trang trí cũng như dựng cây nêu phải huy động sự chung sức của tất cả thành viên trong gia đình. Nhờ vậy, mọi người thêm đoàn kết, gắn bó với nhau hơn. Cùng với dựng cây nêu, gia đình bà Tiệm còn lưu giữ một số món ăn truyền thống của người Tày dịp Tết như: khâu nhục, xôi ngũ sắc, thịt xông khói…
Tượng tự, tại xã Ia Phí (Gia Lai) trên tuyến đường dài khoảng 5 km, nhiều hộ gia đình đã dựng lên những cây nêu cao vút cùng những lá cờ đỏ sao vàng bay phấp phới trong gió xuân, tạo nên khung cảnh Tết Nguyên đán vô cùng đầm ấm.
Ông Nguyễn Công Sơn - Chủ tịch UBND xã Ia Phí cho biết: “Những ngày cuối năm, cảnh người người tất bật trang trí, dựng cây nêu đã tạo nên không khí rộn ràng, háo hức, giúp ngày xuân thêm vui tươi, ý nghĩa. Bà con không chỉ dựng lên một cây nêu mà qua đó dựng lên cả niềm tin về một một năm mới bình an, đủ đầy, yên vui và hạnh phúc.
Đây là một phong tục đẹp, giàu ý nghĩa, địa phương khuyến khích các gia đình tham gia gìn giữ góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong dịp Tết cổ truyền. Tuy nhiên, người dân cần thực hiện tốt các biện pháp khi dựng cây nêu ngày Tết, tránh xa đường dây điện đảm bảo an toàn cho người dân và hệ thống điện”.
Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, dựng nêu còn là khoảnh khắc kết nối các thế hệ trong gia đình. Người già kể cho con cháu nghe sự tích cây nêu, người trẻ phụ giúp trang trí, trẻ nhỏ háo hức chờ đến ngày hạ nêu để bắt đầu một năm mới.
Theo quan niệm dân gian, cây nêu sẽ được hạ xuống sau Tết, thường vào mùng 7 tháng Giêng - ngày “khai hạ”. Khi cây nêu rời khỏi sân nhà, cũng là lúc con người chính thức trở lại với nhịp sống lao động thường nhật, mang theo hy vọng về một năm mới an lành, no đủ.
Cây nêu không chỉ đánh dấu thời khắc giao mùa, mà còn nhắc nhở mỗi người Việt về mối liên kết thiêng liêng giữa con người với trời đất, giữa hiện tại với quá khứ - nơi những giá trị truyền thống vẫn âm thầm nâng đỡ đời sống tinh thần của dân tộc qua bao thế hệ.
