“Giang hồ mạng” không phải thuật ngữ pháp lý và cũng không phải một khái niệm chính thức trong pháp luật. Đây là cách gọi phổ biến trong xã hội dành cho những cá nhân hoặc nhóm người xây dựng hình ảnh trên không gian mạng theo phong cách giang hồ, xã hội đen; thường xuyên sử dụng ngôn ngữ, hành vi mang tính khiêu khích, thị uy, xúc phạm, đe dọa hoặc cổ súy lối sống lệch chuẩn.
Trao đổi với phóng viên, TS.LS Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp - Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội phân tích, cần phân biệt rõ hình ảnh, phong cách thể hiện trên mạng với hành vi vi phạm pháp luật. Không phải tất cả những người mang hình ảnh “giang hồ” trên mạng đều phạm tội.
Ông Cường lưu ý, khi một người sử dụng sức ảnh hưởng để cổ súy bạo lực, xúc phạm, đe dọa người khác, kích động hoặc quảng bá hành vi phạm pháp, tổ chức hoạt động trái pháp luật hay lôi kéo người khác tham gia, câu chuyện không còn dừng lại ở nội dung giải trí. Tùy tính chất, mức độ, hành vi đó có thể làm phát sinh trách nhiệm hành chính, dân sự, thậm chí trách nhiệm hình sự.
“Mô hình kinh tế của sự chú ý”
Lý giải vì sao “giang hồ mạng” vẫn có đất sống và thu hút lượng lớn người theo dõi, TS.LS Đặng Văn Cường cho rằng hiện tượng này được thúc đẩy đồng thời bởi nhu cầu của người xem và cơ chế vận hành của mạng xã hội.
Một bộ phận người dùng có tâm lý tò mò trước những nội dung gây sốc, nhiều tranh cãi và xung đột. Các video chửi bới, thách thức, đánh nhau, khoe tiền, khoe quyền lực hoặc thể hiện thái độ bất cần thường dễ thu hút sự chú ý.
Trong khi đó, thuật toán của nền tảng mạng xã hội thường ưu tiên những nội dung có mức tương tác cao. Một video càng gây tranh cãi, càng có nhiều bình luận, chia sẻ hoặc được xem đi xem lại thì càng có khả năng tiếp tục được phân phối. Bởi vậy, ngay cả sự phẫn nộ của cộng đồng đôi khi cũng vô tình trở thành “nhiên liệu” giúp nội dung xấu lan rộng.
Không ít người còn chủ động xây dựng hình tượng “giang hồ” như một thương hiệu cá nhân. Sau khi thu hút được lượng người theo dõi đủ lớn, họ có thể chuyển sự chú ý thành lợi ích kinh tế thông qua quảng cáo, bán hàng, livestream hoặc những hoạt động thương mại khác.
“Phía sau một số hiện tượng ‘giang hồ mạng’ không chỉ có câu chuyện về sở thích cá nhân mà còn có một mô hình kinh tế của sự chú ý”, TS.LS Đặng Văn Cường nhận định.
Khi lệch chuẩn được đóng gói thành nội dung giải trí
Theo TS.LS Đặng Văn Cường, nhóm nội dung đáng lo ngại trước hết là việc cổ súy bạo lực và giải quyết mâu thuẫn bằng bạo lực. Khi hình ảnh đánh nhau, hành hung, đe dọa hoặc thị uy được biến thành nội dung giải trí thì người xem, đặc biệt là trẻ vị thành niên, có thể hình thành nhận thức sai lệch rằng “mạnh là đúng”, người có tiền hoặc có nhiều “đàn em” thì có quyền chi phối người khác.
Cùng với đó là việc "bình thường hóa" hành vi vi phạm pháp luật. Ma túy, cờ bạc, tín dụng đen, đua xe, sử dụng vũ khí hay bảo kê có thể được nhắc đến bằng thái độ khoe khoang, thậm chí bị biến thành biểu tượng của sự “bản lĩnh”.
Ngôn ngữ tục tĩu, miệt thị, xúc phạm và công kích người khác xuất hiện thường xuyên cũng có nguy cơ làm suy giảm chuẩn mực giao tiếp của một bộ phận giới trẻ. Những nội dung khoe tiền, khoe quyền lực còn tạo ra ảo tưởng rằng thành công không cần học tập, lao động hoặc tuân thủ pháp luật, mà chỉ cần nổi tiếng, có tiền và có quan hệ.
Đáng lo hơn, một số người sẵn sàng tạo ra xung đột thật hoặc giả để câu view. Những lời xúc phạm, thách thức trên mạng có thể vượt khỏi màn hình, chuyển thành mâu thuẫn và bạo lực ngoài đời thực.
“Đặc biệt nguy hiểm là khi những nội dung này được đóng gói dưới dạng giải trí, sử dụng âm nhạc, hình ảnh bắt mắt và ngôn ngữ hài hước để làm giảm cảm giác nguy hiểm của hành vi”, ông Cường cảnh báo.
Từ tò mò đến bình thường hóa bạo lực
Trẻ em và thanh thiếu niên là nhóm đặc biệt nhạy cảm trước ảnh hưởng của môi trường mạng. Ở độ tuổi này, khả năng nhận thức, đánh giá rủi ro và kiểm soát hành vi vẫn đang phát triển. Các em cũng có nhu cầu lớn về việc được công nhận, được chú ý và thường tìm kiếm những hình mẫu để định hình bản thân.
Trong khi đó, hình tượng do “giang hồ mạng” tạo dựng lại dễ đánh trúng tâm lý của người trẻ: mạnh mẽ, giàu có, không sợ ai, được nhiều người hâm mộ và có khả năng chi phối người khác.
Nếu thiếu nền tảng giáo dục và kỹ năng phản biện, trẻ có thể nhầm lẫn giữa nổi tiếng với thành công, giữa nhiều người theo dõi với uy tín xã hội, giữa sự “ngầu” trên mạng với bản lĩnh thực sự.
Nguy cơ càng lớn khi trẻ tiếp xúc lặp đi lặp lại với một hệ giá trị lệch chuẩn. Ban đầu, các em có thể nhận thấy hành vi bạo lực, chửi bới hoặc coi thường pháp luật là bất thường. Nhưng sau một thời gian thường xuyên xem những nội dung tương tự, các hành vi ấy có thể bị coi là chuyện bình thường.
TS.LS Đặng Văn Cường cho rằng, nếu hiểu theo nghĩa xã hội, việc dùng cụm từ “đầu độc” để cảnh báo về hiện tượng này là có cơ sở. Đây là một dạng “ô nhiễm văn hóa và thông tin” trên không gian mạng. Một nội dung độc hại xuất hiện đơn lẻ có thể chưa tạo ra tác động lớn, nhưng quá trình tiếp xúc kéo dài có khả năng làm thay đổi chuẩn mực về đúng - sai ở người trẻ.
“Điều nguy hiểm nhất không phải là một đứa trẻ xem một video đánh nhau. Điều nguy hiểm hơn là đứa trẻ bắt đầu cho rằng đánh nhau là bình thường, chửi người khác là bình thường, giải quyết mâu thuẫn bằng bạo lực là bình thường và nổi tiếng bằng tai tiếng cũng là một cách thành công”, ông Cường phân tích.
Khi đó, mạng xã hội không còn đơn thuần cung cấp nội dung giải trí mà đã tham gia vào quá trình định hình nhận thức, hệ giá trị và hành vi. Nguy cơ vì vậy không chỉ nằm ở một video cụ thể, mà ở việc người trẻ tiếp xúc kéo dài với một hệ giá trị lệch chuẩn rồi dần coi bạo lực, chửi bới và nổi tiếng bằng tai tiếng là điều có thể chấp nhận.
