Làm mới câu chuyện dân gian bằng trải nghiệm sân khấu đa chiều
Sau 20 năm kể từ lần đầu tham gia biểu diễn trong vở “Sơn Tinh Thủy Tinh” của Liên đoàn Xiếc Việt Nam, NSND Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam trở lại với câu chuyện quen thuộc này bằng một cách dàn dựng khác. Điều ông theo đuổi không chỉ là làm mới một tác phẩm từng ghi dấu ấn, mà còn đưa câu chuyện dân gian vào đời sống đương đại, tạo sức hấp dẫn với khán giả trẻ và mở rộng đối tượng thưởng thức xiếc.
Theo NSND Tống Toàn Thắng, “Sơn thần thủy quái” được xây dựng trên nền tảng công nghệ hiện đại, kết hợp hình ảnh trình chiếu với hệ thống nước được đầu tư công phu hơn, gồm cả hiệu ứng nước phun từ dưới lên và đổ từ trên xuống.
Tuy nhiên, đưa một câu chuyện văn học lên sân khấu xiếc không đơn thuần là bổ sung những hiệu ứng bắt mắt. Kịch bản phải được chuyển thể phù hợp với ngôn ngữ biểu diễn của xiếc, đồng thời tạo ra những tình huống để công nghệ thực sự tham gia vào việc kể chuyện.
Trong quá trình này, Liên đoàn Xiếc Việt Nam phối hợp với LumiShow để tìm lời giải cho bài toán kết hợp giữa chuyển động của nghệ sĩ, không gian sân khấu và hình ảnh kỹ thuật số. Hai bên thống nhất xây dựng hệ thống màu sắc, hình ảnh riêng cho từng nhân vật, qua đó làm rõ tính cách và thế giới mà họ đại diện.
Sơn Thần gắn với sắc xanh lá cây, màu vàng cùng hình ảnh khu rừng, hoa lá và muông thú; Thủy Tinh được thể hiện qua sắc xanh da trời, tím và không gian biển với những sinh vật dưới nước hay hình ảnh tàu đắm. Đặc biệt, cuộc đối đầu giữa Sơn Tinh và Thủy Tinh được cụ thể hóa bằng hình ảnh hai con rồng, một màu vàng, một màu xanh, tạo điểm nhấn thị giác cho trận chiến.
Ông Han Tae Quang, Giám đốc LumiShow cho biết, mục tiêu của đơn vị không chỉ là tạo ra một chương trình ấn tượng, mà còn xây dựng sản phẩm đủ sức thu hút nhiều nhóm khán giả, từ giới trẻ đến các gia đình và trẻ em.
Vì vậy, công nghệ không được đưa vào theo hướng phô diễn càng nhiều càng tốt. Theo ông, từ ý tưởng nghệ thuật, ê-kíp lựa chọn công nghệ phù hợp với đặc điểm không gian và yêu cầu biểu diễn. Với “Sơn thần thủy quái”, hình ảnh panorama, 3D Mapping trên sàn diễn và hiệu ứng không gian 360 độ được sử dụng để tạo cảm giác về chiều sâu, giúp khán giả không chỉ quan sát một phông nền mà còn có cảm giác đang hiện diện trong thế giới của tác phẩm.
Một trong những phân cảnh được NSND Tống Toàn Thắng nhấn mạnh là cảnh Thủy Tinh đứng ở trung tâm, điều khiển vòng xoáy nước biển. Hình ảnh xoáy nước được tạo chiều sâu trên sân khấu, kết hợp với hiệu ứng nước dâng, khiến sức mạnh của nhân vật được thể hiện đồng thời qua hình ảnh, âm thanh và sự chuyển động của nước thực.
Ở một phân cảnh khác, khi Sơn Thần và Mỵ Nương bay trên cao, bên dưới là không gian rừng hoa tương tác với chuyển động của nghệ sĩ. Theo NSND Tống Toàn Thắng, những phản ứng bất ngờ của khán giả trước các cảnh diễn cho thấy sự kết hợp xiếc, tác phẩm văn học và công nghệ đã chạm tới cảm xúc người xem, thay vì chỉ dừng lại ở hiệu ứng thị giác.
Công nghệ buộc nghệ sĩ thay đổi cách biểu diễn
Đằng sau những hình ảnh kỳ ảo là quá trình điều chỉnh phức tạp trong tổ chức và vận hành sân khấu. Việc đưa công nghệ vào rạp xiếc đặt ra yêu cầu kiểm soát ánh sáng nghiêm ngặt: không gian phải đủ tối để hình ảnh trình chiếu nổi bật, nhưng vẫn phải bảo đảm điều kiện để nghệ sĩ thực hiện chính xác các động tác kỹ thuật và giữ an toàn khi biểu diễn.
NSND Tống Toàn Thắng cho biết, đây là một trong những khó khăn mà ê-kíp không lường hết từ đầu. Nghệ sĩ vốn quen biểu diễn trong điều kiện ánh sáng phù hợp với các tiết mục xiếc truyền thống, nay phải thích nghi với môi trường mới, nơi ánh sáng sân khấu đồng thời phục vụ cả người diễn lẫn hệ thống trình chiếu. Nếu cường độ ánh sáng quá cao, hiệu ứng hình ảnh sẽ bị ảnh hưởng; ngược lại, ánh sáng không đủ có thể khiến nghệ sĩ thực hiện động tác khó khăn hơn.
Để giải quyết vấn đề, các bộ phận phải phối hợp chặt chẽ trong quá trình tập luyện và dàn dựng. Theo ông Han Tae Quang, ê-kíp đã dành khoảng một tháng để thử nghiệm, điều chỉnh sự tương tác giữa ánh sáng, nghệ sĩ và hình ảnh Mapping, bảo đảm các yếu tố bổ trợ thay vì lấn át nhau.
Công nghệ cũng khiến cách chuyển cảnh thay đổi. Thay vì phải bố trí, tháo lắp bục bệ và cảnh trí cho từng không gian như cách làm quen thuộc, vở diễn có thể đưa khán giả từ thế giới này sang thế giới khác thông qua hình ảnh, âm thanh và những tín hiệu dẫn chuyện một cách nhanh chóng. Nhờ đó, mạch biểu diễn được duy trì liên tục hơn, nghệ sĩ không bị ngắt quãng cảm xúc bởi những khoảng chờ chuyển cảnh.
Những thay đổi ấy cho thấy công nghệ không chỉ làm mới diện mạo sân khấu mà còn tác động trực tiếp đến tư duy dàn dựng. Đạo diễn phải tính toán chuyển động của nghệ sĩ trong mối quan hệ với hình ảnh và không gian trình chiếu; người biểu diễn cũng phải thích nghi với những điều kiện kỹ thuật khác trước.
Dù vậy, cả hai ông đều cho rằng công nghệ không thể thay thế vai trò trung tâm của nghệ sĩ. NSND Tống Toàn Thắng nhấn mạnh giá trị cốt lõi của nghệ thuật vẫn nằm ở con người, còn công nghệ có nhiệm vụ hỗ trợ, làm nổi bật khả năng biểu diễn và mở rộng giới hạn sáng tạo.
Ông Thắng dẫn ví dụ một tiết mục uốn dẻo có thể được làm mới bằng cách kết hợp chuyển động của nghệ sĩ với hình ảnh đồ họa tạo thành bông hoa, trong đó nghệ sĩ trở thành nhụy hoa. Kỹ thuật xiếc vẫn là yếu tố quyết định tạo nên sức hấp dẫn, nhưng cách thể hiện mới giúp tiết mục có diện mạo và cảm xúc khác biệt.
“Cú bắt tay” hướng tới những sản phẩm lớn hơn
Sức hút của vở diễn “Sơn thần thủy quái” không chỉ nằm ở kết quả dàn dựng mà còn gợi mở một hướng hợp tác trong phát triển nghệ thuật biểu diễn. Theo NSND Tống Toàn Thắng, sự đồng hành của LumiShow là bước khởi đầu cho mối quan hệ đầu tư dài hạn, giúp Liên đoàn Xiếc Việt Nam có thêm điều kiện đổi mới sản phẩm thay vì phải chờ đợi những nguồn lực đầu tư khác.
Ông nhìn nhận đây là một ví dụ về hợp tác giữa khu vực nhà nước và tư nhân trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật. Khi đơn vị nghệ thuật có đội ngũ biểu diễn và kinh nghiệm dàn dựng, còn đối tác công nghệ có khả năng xây dựng không gian trải nghiệm hiện đại, sự kết hợp có thể tạo ra những sản phẩm mới mà mỗi bên khó thực hiện hiệu quả nếu hoạt động riêng lẻ.
Hai đơn vị dự kiến sẽ tiếp tục phối hợp phát triển các chương trình mới, không chỉ trên sân khấu tròn truyền thống của xiếc mà còn hướng tới sân khấu vuông và những hình thức biểu diễn khác. Mục tiêu được đặt ra là mở rộng đối tượng khán giả, trong đó có khách du lịch quốc tế, đồng thời tạo thêm những trải nghiệm nghệ thuật có sức cạnh tranh.
