Những ngày cận Tết Trung thu, căn nhà nhỏ của ông Tý ở xóm 2, cụm 5, thôn Bá Dương Nội trở nên chật chội bởi tre, nứa, giấy màu, đất thó và những món đồ chơi đủ màu sắc. Ông hiện là người duy nhất tại địa phương còn làm đồ chơi Trung thu truyền thống.
Đôi bàn tay đã quen với tre, giấy và đất thó của ông Tý bắt đầu công việc từ khoảng một tháng trước Trung thu. Người tìm nguyên liệu, người vót tre, nặn đất, pha màu, dán giấy… tất cả đều do ông tự tay thực hiện. Nhưng phía sau những món đồ chơi mộc mạc ấy là một câu chuyện bắt đầu từ tuổi thơ. “Từ nhỏ, tôi đã mê mẩn những chú rối, tiến sĩ giấy… được mẹ, được bà mua cho mỗi độ Tết Trung thu”, ông Tý kể lại.
Niềm yêu thích ấy theo ông đến tuổi trưởng thành. Từ việc quan sát những món đồ chơi được bày bán mỗi dịp Trung thu, ông tự tìm nguyên liệu sẵn có ở quê để làm. Khoảng năm 1983-1984, ông bắt đầu làm đồ chơi Trung thu cho vợ mang bán tại các chợ. Công việc khi ấy vừa giúp gia đình có thêm thu nhập, vừa là cách ông tiếp tục niềm say mê với những món đồ chơi dân gian.
Trong ký ức của nhiều thế hệ, Tết Trung thu xưa không chỉ có bánh nướng, bánh dẻo, mâm ngũ quả mà còn có đèn ông sao, ông tiến sĩ giấy, ông đánh gậy, đèn kéo quân… Trẻ nhỏ rước đèn, quây quần bên mâm cỗ dưới ánh trăng, trong một không gian mà những món đồ chơi dân gian là một phần không thể thiếu.
Mỗi món đồ chơi lại mang theo một ý nghĩa riêng. Ông tiến sĩ giấy gửi gắm mong ước con trẻ chăm ngoan, học hành tiến bộ; đèn kéo quân tạo nên những chuyển động kỳ thú dưới ánh nến; ông đánh gậy đem đến niềm vui từ những chuyển động đơn sơ nhưng đầy thú vị.
Thế rồi, cùng với sự phát triển của thị trường đồ chơi trẻ em, những sản phẩm công nghiệp và đồ chơi nhập ngoại ngày càng phong phú. Đồ chơi truyền thống dần khó cạnh tranh, người mua thưa hơn. Có thời gian, ông Tý phải tạm ngừng làm nghề.
Nhưng những món đồ chơi gắn với tuổi thơ vẫn khiến ông không thể quên. Những năm gần đây, nhận thấy đồ chơi dân gian không chỉ có giá trị giải trí mà còn chứa đựng những câu chuyện văn hóa, giáo dục trẻ em về màu sắc, hình khối và những giá trị truyền thống, ông quyết định trở lại với nghề.
Để làm một ông tiến sĩ giấy, ông lấy đất thó ngoài đồng về nặn khuôn mặt, phơi khô rồi sơn màu, vẽ mắt, mũi, miệng. Phần thân được tạo từ tre, nứa vót nhẵn, sau đó dán giấy màu, làm áo trạng nguyên, hoa cài mũ, thẻ bài, cờ quạt và các chi tiết trang trí. “Mỗi món đồ chơi đều phải làm rất tỉ mỉ, mất nhiều công. Khuôn mặt ông tiến sĩ phải tươi tắn, hiền hậu, có hồn”, ông Tý nói.
Ông đánh gậy cũng đòi hỏi sự khéo léo trong từng công đoạn. Trước đây, ông dùng thân cây lau, cây muồng thanh để luồn dây và làm que điều khiển. Khi những loại cây này ngày càng khó tìm, ông tận dụng ống hút nhựa để thay thế, cố gắng giữ lại cách vận hành quen thuộc của món đồ chơi.
Hiện một ông tiến sĩ giấy có giá khoảng 100.000 đồng, ông đánh gậy 50.000 đồng, đèn kéo quân loại nhỏ dài khoảng 30cm có giá 300.000 đồng. Giá trị của những món đồ chơi này vì thế không chỉ nằm ở số tiền người mua bỏ ra, mà còn ở công sức và câu chuyện văn hóa phía sau mỗi sản phẩm.
Để những món đồ chơi không chỉ nằm lại trong ký ức của thế hệ trước, ông Tý tìm cách đưa nghề đến gần hơn với người trẻ. Ông thường xuyên đăng hình ảnh, video quá trình làm đồ chơi lên Facebook và mong muốn có cơ hội hướng dẫn trẻ em trực tiếp trải nghiệm.
Với ông Tý, giữ nghề không đơn thuần là tiếp tục làm ra những món đồ chơi từng quen thuộc mỗi mùa Trung thu. Đó còn là cách níu giữ một phần ký ức tuổi thơ, để giữa vô vàn sản phẩm hiện đại, những ông tiến sĩ giấy, ông đánh gậy, đèn kéo quân… vẫn có thể hiện diện trong đời sống hôm nay.
