Sáng 13/9, tại Hà Nội, Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam lần thứ IX, nhiệm kỳ 2026 - 2031 bước vào phiên làm việc chính thức.
Với sự tham dự của 330 đại biểu, đại diện cho hơn 1.700 hội viên trên cả nước, Đại hội là dịp nhìn lại chặng đường nhiệm kỳ 2020 - 2025, xác định những nhiệm vụ của Hội trong bối cảnh đời sống văn hóa đang có nhiều biến đổi, đặt công tác bảo tồn và phát huy văn hóa dân gian trước cả những cơ hội và thách thức mới.
Phát biểu chỉ đạo tại Đại hội, ông Trần Thắng, Ủy viên Ban Thường vụ Đảng ủy Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể Trung ương, Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam khẳng định, văn hóa dân gian là cội nguồn nuôi dưỡng tâm hồn, cốt cách, bản lĩnh và sức sống của dân tộc Việt Nam qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước.
Theo ông Trần Thắng, văn hóa dân gian không chỉ là những giá trị được lưu truyền từ quá khứ mà còn là nguồn lực tinh thần, điểm tựa để bồi đắp sức mạnh nội sinh, giúp dân tộc vượt qua khó khăn, thử thách và vững bước phát triển.
Đánh giá về nhiệm kỳ VIII, Phó Chủ tịch Trần Thắng cho rằng, trong điều kiện còn nhiều khó khăn, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam đã nỗ lực, đoàn kết, đổi mới, bám sát chủ trương, đường lối của Đảng về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam; triển khai tương đối toàn diện, đồng bộ các mặt công tác, qua đó góp phần nâng cao vai trò, vị thế của Hội trong đời sống văn hóa đất nước.
Ông Trần Thắng nhấn mạnh, Đại hội lần thứ IX diễn ra trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, đòi hỏi phát huy cao độ mọi nguồn lực, trong đó văn hóa được xác định là nền tảng tinh thần, mục tiêu và động lực nội sinh quan trọng của phát triển bền vững.
Để thực hiện những mục tiêu đề ra trong nhiệm kỳ 2026 - 2031, Phó Chủ tịch Trần Thắng đề nghị Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tiếp tục khẳng định vai trò của văn hóa dân gian trong xây dựng con người và phát triển đất nước; cụ thể hóa các chủ trương của Đảng, Nhà nước về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam.
Đặc biệt, cần làm cho mỗi hội viên, nghệ nhân nhận thức sâu sắc hơn về vai trò, sứ mệnh của mình; khơi dậy khát vọng cống hiến, sức sáng tạo và trách nhiệm trao truyền các giá trị văn hóa, qua đó biến kho tàng văn hóa dân gian thành nguồn lực nội sinh đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước.
Cùng với bảo tồn, kế thừa và trao truyền di sản qua các thế hệ, Hội cần tiếp tục phát huy vai trò cầu nối giữa các nhà khoa học, nhà nghiên cứu, nghệ nhân và cộng đồng; chú trọng phát hiện, bồi dưỡng thế hệ trẻ, nhất là những người có năng lực và niềm say mê văn hóa truyền thống.
Một trong những yêu cầu được ông Trần Thắng nhấn mạnh là đổi mới mạnh mẽ phương thức hoạt động, thích ứng với bối cảnh mới, đẩy mạnh chuyển đổi số trong bảo tồn và lan tỏa văn hóa dân gian. Hội cần triển khai hiệu quả các nội dung được cụ thể hóa trong Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết MTTQ Việt Nam nhiệm kỳ 2026 - 2031; xây dựng các hình thức truyền thông trên nền tảng số phù hợp với công chúng, nhất là giới trẻ, qua đó đưa văn hóa dân gian đến gần hơn với đời sống đương đại.
Hội cần nghiên cứu, đề xuất với Đảng, Nhà nước những cơ chế, chính sách phù hợp để chăm lo, động viên đội ngũ hội viên, nhà nghiên cứu và đặc biệt là các nghệ nhân dân gian ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đây là những người đang âm thầm gìn giữ và trao truyền những giá trị văn hóa quý báu của dân tộc. Việc tôn vinh, đãi ngộ và tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy di sản cho thế hệ sau vì vậy có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Trong diễn văn khai mạc Đại hội, GS.TS Lê Hồng Lý - Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam đã ôn lại chặng đường 59 năm của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam kể từ khi thành lập ngày 1/3/1967.
Theo ông, trong những năm chiến tranh, hành trang của người lính ra chiến trường không chỉ có những vật dụng thiết yếu mà còn có những câu ca dao, câu chuyện cổ tích do bà, mẹ kể; những truyền thuyết về các anh hùng chống ngoại xâm; những bài hát dân gian, làn điệu dân ca cổ vũ tinh thần chiến sĩ. Đó chính là minh chứng sinh động cho sức sống và vai trò của văn hóa, văn nghệ dân gian trong đời sống dân tộc.
Vai trò ấy tiếp tục được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam duy trì qua các nhiệm kỳ bằng hoạt động sưu tầm, nghiên cứu, công bố, phổ biến và truyền dạy những giá trị văn hóa dân gian được tích tụ qua nhiều thế hệ.
Trong nhiệm kỳ 2020 - 2025, dù chịu ảnh hưởng của đại dịch COVID-19 và những khó khăn về kinh phí, hoạt động chuyên môn của Hội vẫn được duy trì. Nhiều công trình được công bố, xuất bản; các hội thảo, tập huấn, trại viết tiếp tục được tổ chức. Hội viên tích cực tham gia các hội nghị, hội thảo khoa học, biên soạn địa chí, kiểm kê văn hóa, nghiên cứu làng nghề thủ công, sưu tầm âm nhạc dân gian, văn hóa ẩm thực...
Sự phối hợp giữa Trung ương Hội với các chi hội địa phương và giữa các chi hội trong cùng khu vực cũng được tăng cường, góp phần mở rộng hoạt động nghiên cứu, sưu tầm và lan tỏa các giá trị văn hóa dân gian.
Tuy nhiên, theo GS.TS Lê Hồng Lý, công tác bảo tồn văn hóa dân gian đang đứng trước nhiều khó khăn. Quá trình phát triển kinh tế, đô thị hóa khiến không ít giá trị văn hóa dân gian có nguy cơ mai một, không gian sưu tầm, nghiên cứu ngày càng bị thu hẹp. Nguồn kinh phí hạn chế cũng khiến các hoạt động tập huấn, trại viết, hỗ trợ công trình chưa thể mở rộng và đi vào chiều sâu.
Bên cạnh đó, phần lớn hội viên là những nhà sưu tầm, nghiên cứu không chuyên, tuổi đời cao, nên việc tiếp cận công nghệ số còn gặp nhiều trở ngại. Công tác xã hội hóa hoạt động sưu tầm, nghiên cứu, phổ biến và truyền dạy di sản cũng chưa đáp ứng yêu cầu đặt ra.
Trong bối cảnh đó, GS.TS Lê Hồng Lý nhấn mạnh yêu cầu mới đối với công tác bảo tồn và phát huy văn hóa dân gian theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Phiên họp thứ hai Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam.
Theo đó, bảo tồn văn hóa trong kỷ nguyên số không chỉ dừng ở việc lưu giữ di sản, mà phải làm cho di sản tiếp tục được sáng tạo, lan tỏa và tạo ra những giá trị mới trong đời sống đương đại.
Đây cũng là yêu cầu đặt ra trách nhiệm lớn hơn đối với những người làm công tác văn hóa nói chung và văn hóa, văn nghệ dân gian nói riêng. Việc đưa các giá trị văn hóa dân gian vào đời sống hiện đại có thể mở ra cơ hội phát triển kinh tế, công nghiệp văn hóa, song cũng đòi hỏi phải có những cách tiếp cận mới để thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của xã hội.
Đại hội đã bầu Ban Chấp hành Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam khóa IX gồm 13 ủy viên. GS.TS Lê Hồng Lý tiếp tục được tín nhiệm bầu giữ chức Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam nhiệm kỳ 2026 - 2031.
Với phương châm “Đoàn kết - Khoa học - Đổi mới - Phát triển”, Đại hội thông qua Nghị quyết, xác định phương hướng, nhiệm vụ trọng tâm cho nhiệm kỳ mới. Trong đó, xuyên suốt là yêu cầu chuyển từ tư duy bảo tồn đơn thuần sang làm cho các giá trị văn hóa dân gian tiếp tục sống, phát triển, được trao truyền và sáng tạo trong đời sống hôm nay.
