Phim AI dễ gây ấn tượng, khó đọng lại dư âm
Theo GS.TS Từ Thị Loan, Viện trưởng Viện Nghiên cứu văn hóa Thăng Long, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển văn hóa cộng đồng Việt Nam, khác biệt giữa một tác phẩm điện ảnh có chiều sâu nhân văn và một bộ phim ngắn AI “mì ăn liền” không nằm ở việc tác phẩm đó có sử dụng AI hay không.
Điểm cốt lõi nằm ở cách tác phẩm được kiến tạo và những giá trị mà nó hướng tới. Một tác phẩm điện ảnh có chiều sâu thường bắt đầu từ sự quan sát, trải nghiệm và chiêm nghiệm về con người, từ những vui buồn, mất mát, khát vọng, lựa chọn và số phận. Đằng sau một khuôn hình, nhân vật hay khoảng lặng là vốn sống, cảm xúc, hệ giá trị và cách nhìn riêng của người nghệ sĩ.
Chính những yếu tố đó tạo nên “hồn cốt” của tác phẩm, giúp tác phẩm có khả năng đối thoại lâu dài với công chúng thay vì chỉ tạo ra một ấn tượng tức thời.
Trong khi đó, AI có thể tạo hình ảnh đẹp, mô phỏng phong cách, dựng bối cảnh, hỗ trợ viết kịch bản và sản xuất phim với tốc độ rất nhanh. Tuy nhiên, những sản phẩm phim ngắn được làm theo kiểu “mì ăn liền” nghiêng về hiệu ứng thị giác, sự mới lạ và tốc độ, trong khi thiếu chiều sâu tâm lý nhân vật, trải nghiệm sống và những câu hỏi về thân phận con người.
“AI có thể khiến người xem ngạc nhiên trong vài phút nhưng chưa chắc để lại dư âm lâu dài”, GS.TS Từ Thị Loan nhận định.
Dù vậy, bà Loan cho rằng không nên đặt AI đối lập với nghệ thuật điện ảnh. AI trước hết vẫn là một công cụ. Khi được sử dụng bởi người nghệ sĩ có tư tưởng, tài năng và bản lĩnh sáng tạo, công nghệ có thể mở rộng đáng kể khả năng biểu đạt. Vấn đề quyết định giá trị cuối cùng của tác phẩm là con người sử dụng công nghệ để kể câu chuyện gì, bằng cảm xúc nào và hướng tới những giá trị nhân văn nào.
Cần lấp đầy khoảng trống trải nghiệm cảm xúc
Theo GS.TS Từ Thị Loan, không nên đơn giản quy kết rằng một bộ phận công chúng bị cuốn vào những sản phẩm AI “vô hồn” vì thị hiếu dễ dãi. Hiện tượng này cần được nhìn trong bối cảnh môi trường truyền thông số và nhu cầu tâm lý của khán giả.
Các nội dung ngắn, có hình ảnh biến đổi liên tục, gây bất ngờ hoặc kích thích tò mò dễ tạo cảm giác thỏa mãn tức thời. Trong khi đó, thuật toán của các nền tảng số có thể tiếp tục đề xuất những nội dung tương tự, góp phần hình thành thói quen xem nhanh, thích nhanh và quên nhanh.
Đằng sau hiện tượng này là một khoảng trống về trải nghiệm cảm xúc. Khi con người hiện đại ít có thời gian trò chuyện, kết nối với gia đình, ít tham gia các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao và cộng đồng thì thế giới số dễ trở thành nơi tìm kiếm niềm vui và sự đồng cảm thay thế.
Vì thế, giải pháp không thể chỉ dừng ở việc cấm đoán hoặc yêu cầu giảm xem phim AI. Theo bà Loan, cần hình thành một hệ sinh thái nuôi dưỡng cảm xúc lành mạnh, trong đó gia đình tăng đối thoại và sẻ chia; nhà trường chú trọng giáo dục nghệ thuật, năng lực cảm thụ và hiểu biết truyền thông số; các thiết chế văn hóa tạo thêm không gian trải nghiệm, sáng tạo.
Cùng với đó, các nền tảng số cũng cần có trách nhiệm hơn đối với thuật toán và nội dung mình cung cấp. "Muốn công chúng không tìm đến những kích thích ‘rỗng’, xã hội phải cung cấp những niềm vui thật, quan hệ thật, trải nghiệm thật và những giá trị đủ sức lay động con người”, GS.TS Từ Thị Loan nhấn mạnh.
Hình thành "thẩm mỹ số" cho công chúng
Bên cạnh pháp luật và các công cụ quản lý, theo GS.TS Từ Thị Loan, yếu tố có ý nghĩa lâu dài là hình thành năng lực tự lựa chọn của mỗi người. Trong môi trường số, điều này có thể được hiểu là năng lực “thẩm mỹ số” - khả năng cảm thụ, đánh giá, lựa chọn và sáng tạo nội dung dựa trên các chuẩn mực về cái đẹp, tính nhân văn, sự chân thực và trách nhiệm xã hội.
Đặc biệt, đối với người trẻ, gia đình là bộ lọc văn hóa đầu tiên. Cha mẹ không nên chỉ kiểm soát thời gian con sử dụng thiết bị, mà cần đồng hành và trò chuyện về những nội dung trẻ xem, yêu thích và chia sẻ. Từ đó giúp các em nhận diện sự khác biệt giữa một sản phẩm có giá trị với những nội dung chủ yếu nhằm câu view, gây sốc hoặc kích thích cảm xúc nhất thời.
Nhà trường cũng cần mở rộng giáo dục từ kỹ năng sử dụng công nghệ sang năng lực sống trong môi trường số. Bên cạnh kiến thức về AI và truyền thông, học sinh cần được bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học, nghệ thuật, điện ảnh, âm nhạc; đồng thời biết nhận diện nội dung do AI tạo ra, kiểm chứng thông tin và hiểu các vấn đề về bản quyền, đạo đức sáng tạo.
Các tổ chức xã hội, thiết chế văn hóa và cộng đồng sáng tạo cũng có thể góp phần tạo ra nhiều sân chơi nghệ thuật, câu lạc bộ, cuộc thi và không gian trải nghiệm số lành mạnh, để công chúng vừa thưởng thức vừa trực tiếp sáng tạo.
GS.TS Từ Thị Loan nhấn mạnh, mục tiêu cuối cùng của chúng ta không phải tạo ra tâm lý sợ công nghệ, mà là giúp người dùng dần nâng cao năng lực và chủ động hơn khi tiếp cận với công nghệ. Thay vì chỉ khuyến cáo tránh nội dung xấu, độc, cần hình thành cho mọi người thói quen tự đặt câu hỏi: Nội dung này có đáng tin không? Nó đem lại giá trị gì? Vì sao mình bị cuốn hút? Và nếu sử dụng AI, có thể tạo ra điều gì hữu ích hơn? Để từ đó, người dùng sẽ chuyển từ “tiêu dùng nội dung” sang lựa chọn, phản biện và sáng tạo nội dung.
Theo bà Loan, công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi phục vụ những mục tiêu có giá trị. Về phía công chúng, khi có nền tảng văn hóa, năng lực thẩm mỹ và trách nhiệm xã hội, họ sẽ có khả năng tự lựa chọn trong dòng chảy nội dung số, thay vì chỉ bị cuốn theo những gì thuật toán liên tục đưa tới. Đây cũng là nền tảng để công nghệ trở thành phương tiện mở rộng sức sáng tạo, thay vì trở thành yếu tố định hình thị hiếu theo những kích thích tức thời.
