Hồi sinh cây mắc ca trên đất khó
Nhìn những chùm mắc ca xanh mướt, treo lủng lẳng trên cành, người dân vùng đồi Nghĩa Đàn (Nghệ An) hôm nay có thêm một niềm vui mới. Cây mắc ca không chỉ sinh trưởng tốt mà đã bắt đầu cho quả, mang theo kỳ vọng về một loại cây có thể tạo ra giá trị kinh tế cao trên những vùng đất đồi.
Theo thống kê của Hội Nông dân tỉnh Nghệ An, địa phương hiện có gần 400ha mắc ca, phần lớn diện tích đã bắt đầu cho quả. Riêng khu vực Nghĩa Đàn cũ có gần 100ha. Ít ai nghĩ loại hạt được mệnh danh là “nữ hoàng” lại có thể bén rễ, thích nghi với vùng đất gió Lào khắc nghiệt. Nhưng để có những vườn cây trĩu quả hôm nay, loại cây danh giá đã trải qua hơn 2 thập kỷ thử nghiệm, có lúc tưởng chừng bị lãng quên.
Hơn 23 năm trước, một số lâm trường ở miền Tây Nghệ An đã đưa mắc ca vào ươm trồng thử nghiệm. Những cây mắc ca đầu tiên cho tín hiệu khá tích cực khi thích ứng nhanh, sinh trưởng tốt. Tuy nhiên, việc lựa chọn giống thời đó chưa phù hợp, năng suất chưa cao, trong khi thị trường tiêu thụ thiếu ổn định, giá thu mua thấp khiến nhiều người trồng chán nản.
Nhiều hộ dân đã chặt bỏ mắc ca để chuyển sang các loại cây trồng khác. Giống cây từng được kỳ vọng mở ra hướng làm ăn mới trên miền Tây xứ Nghệ cứ thế thu hẹp diện tích, chỉ còn sót lại một số ít, như dấu vết của một cuộc thử nghiệm dang dở.
Sau thời gian dài bị lãng quên, năm 2017, Hiệp hội Mắc ca Việt Nam tổ chức các đoàn công tác khảo sát những vùng từng trồng mắc ca tại Nghệ An. Ông Dương Tiến Thành, Giám đốc Công ty TNHH TM & DV Bảo Ngọc, Chi hội trưởng Hiệp hội Mắc ca Việt Nam tại Nghệ An, là một trong những người tham gia đoàn khảo sát. Ông Thành cùng các chuyên gia tìm đến nhiều địa phương, tìm lại những cây mắc ca được trồng từ nhiều năm trước để đánh giá khả năng sinh trưởng, bộ rễ, năng suất cũng như chất lượng hạt.
Qua tìm hiểu, ông biết rằng, có những cây cho sản lượng cả tạ quả. Hạt của cây này trồng trên đất Nghệ An còn được nhiều người cảm nhận có hương vị riêng, nhân thơm, bùi, béo tự nhiên, khi ăn có độ giòn và vị ngậy. Theo ông Thành, điều kiện khí hậu đặc thù của Nghệ An cũng có thể tạo nên nét riêng cho sản phẩm.
Sau các đợt khảo sát, nhiều hội thảo chuyên đề với sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học được tổ chức. Các ý kiến đánh giá cho rằng, nếu lựa chọn được giống phù hợp, áp dụng đúng kỹ thuật và giải quyết tốt đầu ra, mắc ca có nhiều tiềm năng phát triển tại Nghệ An, nhất là ở những vùng đất đồi. Từ những kết quả đó, ông Thành quyết định đầu tư phát triển cây mắc ca, từng bước xây dựng lại vùng nguyên liệu.
Từ năm 2019, công ty của ông Thành bắt đầu cung cấp cây giống cho người dân có nhu cầu trồng và mở rộng diện tích. Cùng với cung ứng giống, doanh nghiệp phối hợp với Hiệp hội Mắc ca Việt Nam tổ chức các lớp tập huấn, hướng dẫn người dân từ lựa chọn vị trí, làm đất, trồng, chăm sóc đến phòng trừ sâu bệnh. Đặc biệt, việc cam kết thu mua quả sau thu hoạch đã tạo thêm niềm tin cho người trồng, từng bước hình thành mối liên kết giữa vùng nguyên liệu và thị trường tiêu thụ.
Mở ra kỳ vọng về một loại cây làm giàu mới
Ông Hồ Văn Đức (56 tuổi), trú xóm Đông Hưng, xã Nghĩa Mai đang trồng khoảng 1.300 cây mắc ca. Sau gần 5 năm chăm sóc, vườn cây bắt đầu cho quả bói. Nhìn những chùm mắc ca treo lủng lẳng trên cành, ông Đức không giấu được niềm vui. Vụ thu hoạch đầu tiên, gia đình ông dự kiến thu khoảng 2 tấn quả.
Điều giúp ông yên tâm khi trồng loại cây này là được công ty cam kết thu mua. Hơn nữa, việc chỉ trồng cây một lần nhưng có thể cho thu hoạch nhiều năm giúp ông giảm chi phí chăm sóc. Khi cây bước vào giai đoạn kinh doanh ổn định, năng suất có thể tiếp tục tăng. Đây là yếu tố tạo thêm sức hấp dẫn đối với những hộ đang cân nhắc chuyển đổi một phần diện tích sang trồng mắc ca.
Không dừng ở việc phát triển vùng nguyên liệu, Công ty TNHH TM & DV Bảo Ngọc còn đầu tư xây dựng nhà máy chế biến mắc ca và nông sản ứng dụng công nghệ cao. Bởi theo ông Thành, nếu chỉ bán quả hoặc hạt thô giá trị mang lại cho người trồng còn hạn chế. Vì vậy, chế biến sâu được xác định là khâu then chốt nhằm nâng giá trị hạt mắc ca, đồng thời tạo đầu ra ổn định hơn cho vùng nguyên liệu.
Hiện nay, doanh nghiệp đã phát triển nhiều sản phẩm được công nhận OCOP 3 sao như hạt mắc ca sấy khô, dầu mắc ca, rượu mắc ca. Việc xây dựng cơ sở chế biến ngay tại địa phương giúp doanh nghiệp chủ động thu mua nguyên liệu, rút ngắn khoảng cách vận chuyển. Đồng thời, tạo thêm việc làm cho lao động địa phương. Đây cũng là cơ sở để hình thành chuỗi liên kết từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ.
Theo ông Nguyễn Viết Hùng, Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh Nghệ An, việc hình thành chuỗi liên kết từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ không chỉ góp phần xây dựng thương hiệu mắc ca Nghệ An mà còn mở ra cơ hội đưa sản phẩm vào hệ thống phân phối rộng hơn, hướng tới xuất khẩu. Hướng đi này phù hợp với quá trình phát triển nông nghiệp địa phương, đồng thời giúp nông dân nâng cao thu nhập, phát triển kinh tế.
