“Lộc trời” tặng riêng xã nghèo
“Hạt ngọc trời” được người Ba Na canh tác theo phương pháp chọc, trỉa tại cánh đồng ruộng bậc thang xã Đak Trôi, huyện Mang Yang (Gia Lai). Đây là loại gạo chỉ dựa hoàn toàn vào tự nhiên, không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hay phân bón hóa học... sống dựa vào nước trời. Chính vì vậy, cây lúa kháng được nhiều loại sâu bệnh gây hại phát triển.
Dù không hề được bón phân hay sử dụng thuốc bảo vệ thực vật nhưng cây lúa Ba Chăm vẫn luôn tốt tươi, thân cao lút đầu người. Hạt gạo Ba Chăm khi được nấu chín rất thơm, ngon và không bị khô cứng. Tuy nhiên, khác với những giống lúa thông thường sau 5 tháng có thể thu hoạch thì giống lúa Ba Chăm phải mất hơn 8 tháng.
Những hạt lúa Ba Chăm kiên trì giấu mình trong đất, sau khi đón những cơn mưa đầu mùa sẽ nứt mầm, vươn lên. Cứ thế, cây lúa Ba Chăm sinh trưởng, phát triển nhờ vào nước trời và dưỡng chất tích tụ trong đất. Điều đặc biệt ở loại lúa này là một năm chỉ xuống giống một lần. Sau vụ thu hoạch, người dân nơi đây lại phơi ruộng, cho đất nghỉ ngơi chờ mùa gieo sạ mới.
Về với Đăk Trôi mùa này, chúng ta sẽ được ngắm nhìn những cánh đồng ruộng bậc thang được nhuộm vàng bởi cây lúa Ba Chăm – giống lúa quý mà ông trời đã ban tặng cho vùng đất đỏ Mang Yang.
Theo già làng Bluch (trú tại làng Đê Klong, xã Đak Trôi), dân làng ở đây không một ai biết giống lúa Ba Chăm có từ khi nào. Nhưng tương truyền đây là giống lúa được Yàng (trời) ban xuống để cứu đói cho dân làng từ xa xưa. Thời điểm thích hợp để xuống giống là khoảng tháng 3,4 (mùa khô). Đến tháng 11, cả ruộng bậc thang được nhuộm vàng cũng báo hiệu thời gian thu hoạch đã đến.
Theo ghi nhận của PV, toàn xã Đăk Trôi hiện có khoảng 350ha lúa, toàn bộ đều là giống lúa Ba Chăm. Sở hữu giống lúa quý, UBND huyện Mang Yang đã thực hiện dự án liên kết sản xuất và tiêu thụ lúa Ba Chăm với tổng kinh phí trên 524 triệu đồng mỗi năm. Dự án đã giúp cho nông dân thay đổi tập quán canh tác, nâng cao năng suất, chất lượng cây trồng, sản phẩm được đảm bảo tiêu thụ, tăng thu nhập. Từ những nỗ lực đó mà năng suất của lúa Ba Chăm từ 2,6 tấn/ha đã tăng lên 3,2 tấn/ha.
Chia sẻ với PV, anh A Myêk (làng Tơ B’la, xã Đăk Trôi) cho biết: “Trước đây, gia đình tôi cũng trồng lúa Ba Chăm, tuy nhiên chỉ để ăn, chứ không bán. Mọi người ở làng chỉ ăn gạo Ba Chăm thôi, không ai trồng lúa khác cả. Sau khi biết làng có gạo ngon nên nhiều người ở thành phố tìm về mua lắm”.
“Cũng từ khi huyện Mang Yang thực hiện dự án liên kết sản xuất và tiêu thụ lúa Ba Chăm, gia đình tôi năm nào cũng mở rộng diện tích trồng lúa theo phương thức hữu cơ. Hiện gia đình đang sở hữu gần 5ha lúa Ba Chăm, mỗi năm tôi thu về từ 150 - 200 triệu đồng”, anh Myêk phấn khởi nói.
Sở hữu giống lúa quý cùng sự quan tâm của chính quyền địa phương, hiện nay người Ba Na ở xã Đăk Trôi không còn chỉ biết canh tác để phục vụ cho nhu cầu gia đình mà đã mạnh dạn mở rộng diện tích canh tác, phát triển kinh tế. Phấn khởi hơn, nhiều gia đình đã thoát nghèo nhờ việc áp dụng khoa học kỹ thuật để canh tác lúa Ba Chăm.
Mang hạt gạo làng ra thị trường thế giới
Ông Nguyễn Văn Lân - Giám đốc Hợp tác xã Nông lâm nghiệp - Dịch vụ Đăk Trôi cho hay: “Vì được sản xuất toàn bộ từ hữu cơ, không bón phân hay sử dụng thuốc bảo vệ thực vật nên gạo Ba Chăm đã đạt được những chỉ số về chất lượng, độ dinh dưỡng vượt trội. Hợp tác xã đang liên kết với hàng trăm hộ dân trên địa bàn để xây dựng vùng nguyên liệu gạo hữu cơ. Bên cạnh đó, hợp tác xã cũng bao tiêu đầu ra với sản lượng khoảng 400 tấn/năm và đưa hạt gạo Ba Chăm đến với các thị trường lớn như TP.HCM, Đà Nẵng, Hà Hội… Hiện gạo Ba Chăm đang có dao động 15.000 đồng - 18.000 đồng/kg”.
Là giống lúa không hề được bón phân, phun thuốc mà sống nhờ nước trời, thế nhưng cây lúa Ba Chăm vẫn luôn tốt tươi, thân cao lút đầu người.
Trước những giá trị hạt gạo mang lại, năm 2018 sản phẩm gạo Ba Chăm ở Đăk Trôi đã được Chứng nhận sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu. Tiếp đó, năm 2019 gạo Ba Chăm được công nhận là sản phẩm OCOP xếp hạng 3 sao cấp tỉnh và được Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn công nhận Thương hiệu sản phẩm nông nghiệp nổi tiếng Việt Nam.
Cuối năm 2020, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Gia Lai đã công bố Quyết định của Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) về việc cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00093 với chỉ dẫn địa lý “Mang Yang” cho sản phẩm gạo Ba Chăm; khu vực địa lý gồm: xã Đak Trôi, Lơ Pang, Kon Thụp, Kon Chiêng, Đê Ar (huyện Mang Yang).
Việc xây dựng chỉ dẫn địa lý “Mang Yang” cho gạo Ba Chăm không chỉ giúp người tiêu dùng nhận biết được xuất xứ địa lý của hàng hóa mà còn đóng vai trò tích cực trong việc liên hệ đến chất lượng của sản phẩm. Bên cạnh đó giúp người dân nhận biết, quản lý và phát triển sản phẩm hiệu quả, bền vững.
Tại buổi lễ công bố Quyết định của Cục Sở hữu trí tuệ về việc cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm gạo Ba Chăm, bà Ayun Hbút - Phó Chủ tịch HĐND tỉnh Gia Lai đã nhấn mạnh: “Để sản phẩm gạo Ba Chăm có tiếng nói trên thị trường, UBND huyện cần đẩy mạnh tuyên truyền và quảng bá sản phẩm gạo Ba Chăm với nhiều hình thức khác nhau. Đặc biệt, UBND huyện Mang Yang cần liên kết để tạo ra mạng lưới phân phối, tiêu thụ chặt chẽ, nghiêm ngặt và có hiệu quả trên thị trường để đặc sản gạo Ba Chăm có thể phát huy thế mạnh và tạo nên thương hiệu.
Bên cạnh đó, nhà doanh nghiệp và nhà sản xuất cần đồng lòng, chung sức, tích cực cùng nhau tham gia xây dựng, phát triển và bảo vệ thương hiệu đặc sản gạo Ba Chăm”.
Ông Krung Dăm Đoàn - Phó Chủ tịch UBND huyện Mang Yang cho biết: “Ngay sau khi giống lúa Ba Chăm được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chỉ dẫn địa lý, UBND huyện đã giúp thành lập HTX Nông lâm nghiệp - Dịch vụ tại xã Đăk Trôi với mong muốn tạo liên kết giữa người dân với doanh nghiệp. Người dân sẽ được hợp tác xã hướng dẫn sản xuất giống lúa Ba Chăm theo hướng hữu cơ. Bên cạnh đó, hợp tác xã cũng bao tiêu đầu ra và phân phối đi khắp các tỉnh thành trên cả nước để đưa sản phẩm gạo Ba Chăm vươn xa không chỉ trong nước mà vươn ra quốc tế”.
Trần Hiền
