Vai trò di sản đang thay đổi
Chiều 18/4, tại Hà Nội, Hiệp hội Phát triển Công nghiệp văn hóa Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học “Kết nối, phát huy di sản văn hóa gắn với phát triển công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên mới”.
Hội thảo thu hút đông đảo sự tham gia của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu văn hóa, ghi nhận nhiều ý kiến trao đổi sâu sắc về việc xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hoá, trong đó nhấn mạnh vai trò của chính sách, nguồn lực và sự kết nối giữa các chủ thể.
Phát biểu tại hội thảo, NSND Vương Duy Biên, nguyên Thứ trưởng Bộ VHTT&DL, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Công nghiệp văn hoá Việt Nam nhấn mạnh, trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, vai trò của di sản đang thay đổi. Di sản văn hoá không chỉ cần được bảo tồn mà còn phải được phát huy theo hướng sáng tạo, hiện đại, gắn với phát triển công nghiệp văn hoá.
NSND Vương Duy Biên cho rằng, trong một thời gian dài, văn hóa thường bị nhìn nhận là lĩnh vực tiêu tốn ngân sách, dẫn đến việc các mục tiêu đầu tư chưa đạt kỳ vọng. Tuy nhiên, với tinh thần đổi mới, mục tiêu nâng tỷ lệ chi cho văn hóa lên khoảng 2% theo Nghị quyết 80-NQ/TW được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển đáng kể, nếu được triển khai quyết liệt từ Trung ương đến địa phương, diện mạo văn hóa nói chung và công nghiệp văn hóa nói riêng sẽ có nhiều thay đổi tích cực.
Do đó, hội thảo là diễn đàn để các nhà quản lý, chuyên gia, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp cùng trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm, đồng thời đề xuất các giải pháp tháo gỡ khó khăn trong quá trình bảo tồn và khai thác di sản. Mục tiêu xa hơn là tìm kiếm những mô hình sáng tạo, hiệu quả, góp phần đưa di sản trở thành nguồn lực cho phát triển.
Di sản phải được đưa vào chuỗi giá trị
Theo ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Đầu tư Le, Chủ tịch Câu lạc bộ Doanh nhân Sáng tạo, Việt Nam không thiếu di sản, nhưng lại chưa có hệ sinh thái đủ mạnh để chuyển hóa nguồn tài nguyên này thành công nghiệp. Chúng ta còn thiếu một chuỗi giá trị hoàn chỉnh, khi mạnh ở khâu sáng tạo ban đầu, nhưng yếu ở thương hiệu, phân phối và xuất khẩu. Chúng ta thiếu nguồn nhân lực có khả năng kết nối giữa văn hoá, thị trường và công nghệ; thiếu hạ tầng sáng tạo, không gian sáng tạo và cơ chế bảo vệ sở hữu trí tuệ.
Chính “khoảng trống” này khiến nhiều sản phẩm sáng tạo dựa trên di sản của Việt Nam chỉ dừng lại ở quy mô nhỏ, hoặc không thể vươn ra thị trường quốc tế, dù tiềm năng là rất lớn.
Ông Vinh nhấn mạnh, kinh nghiệm quốc tế cho thấy những quốc gia thành công trong phát triển công nghiệp văn hoá không phải là những quốc gia giàu tài nguyên vật chất, mà là những quốc gia biết chuyển hoá văn hoá thành năng lực cạnh tranh. Hàn Quốc với Kpop và điện ảnh, Nhật Bản với anime và ẩm thực, hay Ý với thời trang và thiết kế đều là những ví dụ điển hình cho việc biến di sản và bản sắc thành sản phẩm có giá trị toàn cầu. Vì vậy - di sản - nếu được nhìn nhận đúng, không chỉ là hành trang của quá khứ, mà còn là nền tảng để kiến tạo tương lai.
Từ phân tích của mình, ông Vinh cho rằng, quá trình chuyển hoá di sản thành giá trị trong công nghiệp văn hoá có thể nhận diện qua ba bước quan trọng. Trước hết là tái tạo thẩm mỹ - đưa di sản vào ngôn ngữ của thời đại.
Bước thứ hai là thiết kế trải nghiệm. Trong nền kinh tế hiện đại, con người không chỉ mua sản phẩm mà còn tìm kiếm trải nghiệm.
Bước thứ ba là công nghiệp hoá nội dung. Những câu chuyện dân gian, yếu tố văn hoá hay lối sống truyền thống có thể trở thành sản phẩm giải trí, từ đó lan toả ra thị trường toàn cầu.
Tuy nhiên, theo ông Vinh, điều kiện tiên quyết là di sản phải được đưa vào chuỗi giá trị, nơi có sự tham gia của thiết kế, thương hiệu, phân phối và thị trường. Nếu thiếu một mắt xích, giá trị của di sản sẽ không thể phát huy trọn vẹn.
Trong khi đó, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân cho rằng, di sản văn hoá không chỉ nằm trong quá khứ mà còn tồn tại trong chính sáng tạo của các nghệ sĩ hôm nay. Để phát triển công nghiệp văn hoá, cần phát huy vai trò của đội ngũ sáng tạo, đặc biệt là những tài năng trẻ.
Ông Đỗ Hồng Quân cũng lưu ý, công nghiệp văn hoá là sự nghiệp của toàn dân, đòi hỏi sự tham gia và liên kết của nhiều ngành, nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, liên kết phải đi kèm với nâng cao tính chuyên nghiệp, nếu không sẽ khó tạo ra những sản phẩm đủ sức cạnh tranh.
Đứng ở góc nhìn của người làm sân khấu, nhà viết kịch Lê Quý Hiền chia sẻ, sân khấu truyền thống Việt Nam như: Chèo, tuồng, cải lương là di sản quý báu như một đặc sản văn hóa độc đáo, lưu giữ "mã gen" văn hóa dân tộc. Khi được khai thác dưới góc độ công nghiệp, nó trở thành sản phẩm độc bản, tạo sự khác biệt cho du lịch và thương hiệu quốc gia…
Ông Hiền ví von, di sản sân khấu truyền thống như nền móng, những chúng ta cần đường băng cho sân khấu cất cánh bay lên trong kỷ nguyên mới, tính thích nghi trong bối cảnh hội nhập. Khi di sản không còn chỉ nằm trong bảo tàng mà bước vào đời sống đương đại thông qua khái niệm công nghiệp văn hóa, chính nó trở thành nguồn lực sáng tạo mới. Không chỉ giới sân khấu tham gia, quá trình này còn thu hút sự chung tay của nhiều lực lượng xã hội khác, từ các ngành công nghiệp, dịch vụ đến doanh nghiệp và nhà đầu tư.
Phát biểu kết luận hội thảo, NSND Vương Duy Biên cho biết, qua các tham luận có thể khẳng định: Di sản chính là hồn cốt của dân tộc mà những người làm công nghiệp văn hóa cần biết trân trọng, khai thác và lan tỏa để làm giàu thêm vẻ đẹp văn hóa đất nước.
Theo ông Biên, công nghiệp văn hóa cần được định hướng bằng ba trụ cột: Sáng tạo - bản sắc - lan tỏa. Khi thực hiện tốt ba trụ cột này, công nghiệp văn hóa sẽ hoàn thành sứ mệnh của mình, đưa di sản bước ra đời sống đương đại bằng những giá trị mới, hấp dẫn và bền vững.
Ngoài ra, thực hiện chiến lược công nghiệp văn hóa cần yếu tố kết nối - sự liên kết thực chất giữa di sản và sáng tạo, giữa nghệ sĩ và doanh nghiệp, giữa công nghệ, lực lượng sáng tạo với hệ thống quản lý, thiết chế và chính sách. Chỉ khi các nguồn lực ấy được kết nối đồng bộ mới tạo nên sức mạnh, giúp di sản được phát huy hiệu quả và trở thành động lực phát triển.
