Đó là những vấn đề được chỉ ra tại Hội thảo “Thực trạng và giải pháp nâng cao chất lượng kiểm toán dự án theo hình thức hợp đồng EPC” do Kiểm toán Nhà nước tổ chức ngày 2/11.
Pháp luật còn kẽ hở, giám sát chưa chặt chẽ
Trong các loại hợp đồng xây dựng thì Hợp đồng EPC có nhiều ưu thế đem lại nhiều lợi ích cho xã hội, cho nhà thầu và chủ đầu tư nên được áp dụng rộng rãi nhất trong quản lý dự án đầu tư xây dựng ở các nước phát triển.
Hình thức hợp đồng EPC đã được thực hiện tại nhiều dự án, nhất là những dự án có yêu cầu về công nghệ cao ở Việt Nam. Ảnh minh họa.
"Hợp đồng tổng thầu EPC/ hợp đồng EPC là hợp đồng tổng thầu thiết kế - cung cấp thiết bị công nghệ - thi công xây dựng. Hợp đồng EPC tận dụng được trình độ kỹ thuật, kinh nghiệm quản lý của nhà thầu, phù hợp với phát triển của khoa học công nghệ và quản lý xây dựng, đẩy nhanh tiến độ, đảm bảo chất lượng và hiệu quả trong quá trình thực hiện dự án đầu tư xây dựng" - TS. Phạm Văn Khánh (Tổng hội Xây dựng Việt Nam) cho biết.
Theo TS. Hà Thị Mỹ Dung - Phó Tổng Kiểm toán Nhà nước, ở Việt Nam hình thức hợp đồng EPC đã được thực hiện tại nhiều dự án, nhất là những dự án có yêu cầu về công nghệ cao. Nhưng hình thức ở Việt Nam, EPC chưa phát huy được các lợi ích vốn có nhưng đã phát sinh nhiều tồn tại, .
Những năm qua, nhiều hợp đồng EPC bị chậm tiến độ, chất lượng chưa bảo đảm, chi phí hợp đồng phát sinh tăng, hiệu quả dự án thiệt hại… có những dự án không hoàn thành, không thanh quyết toán được hợp đồng…
Nhiều dự án EPC do tổng thầu nước ngoài thực hiện rơi vào tình trạng phụ thuộc công nghệ nước ngoài, không phát triển được sản xuất vật tư, hàng hóa trong nước.
Theo các chuyên gia dự hội thảo, hiện nay nhiều nhà thầu trong nước còn thiếu kinh nghiệm trong quản lý hợp đồng EPC, đặc biệt đối với các dự án mới, công nghệ cao. Công tác giám sát, quản lý các dự án EPC của Nhà nước còn hạn chế. Lại thiếu sự kiểm tra, giám sát chặt chẽ của cơ quan kiểm tra độc lập.
Cơ chế chính sách, khuôn khổ pháp lý về EPC còn bất cập, vừa thiếu các quy định về điều kiện để dự án đầu tư được thực hiện theo mô hình này lại không rõ ràng và còn nhiều kẽ hở.
Theo TS. Vũ Đình Ánh (Học Viện Tài chính), đến nay vẫn chưa có quy định pháp lý cụ thể về loại hợp đồng EPC mà mới chỉ có một số quy định chung trong các Điều 30 và 31 của Nghị định số 48/2010/CP-NĐ, Điều 20 và 21 của Nghị định số 209/2004/NĐ-CP và số 99/2007/NĐ-CP.
Chính vì vậy, việc thực hiện hợp đồng EPC có thể đối mặt với tình trạng các điều khoản trong hợp đồng EPC có thể được các bên hiểu và vận dụng khác nhau, ảnh hưởng tiêu cực đến tiến độ và chất lượng công trình, đội vốn đầu tư... thậm chí phá vỡ hợp đồng - ông Ánh nhấn mạnh.
Đặc biệt đối với các trường hợp chọn nhà thầu EPC trong nước, các bên liên quan thường có cách hiểu, diễn giải khác nhau về nội dung hợp đồng, gây nên nhiều vướng mắc, tranh chấp trong quá trình thi công.
“Khuôn khổ pháp lý không chặt chẽ sẽ tạo điều kiện cho những tổng thầu kém chất lượng, đặc biệt là các nhà thầu có thói quen núp bóng, lợi ích nhóm (có thể là sân sau) thực hiện các dự án sẽ gây ra những hậu quả khôn lường” - PGS.TS. Thịnh Văn Vinh (Học Viện Tài chính) phát biểu.
Những hậu quả có thể kể đến là không đảm bảo chất lượng, tiến độ của dự án, thất thoát vốn đầu tư, lách luật, nảy sinh nhiều tiêu cực, ảnh hưởng đến cả nền kinh tế và tạo nhiều bức xúc cho xã hội.
Quy định không rõ ràng, hiểu và diễn giải khác nhau gây ra tranh chấp giữa nhà thầu và chủ đầu tư. Như thế sẽ mất thêm thời gian để làm rõ, giải thích và nhận được sự đồng thuận từ hai bên về các điều khoản hợp đồng giữa chủ đầu tư và nhà thầu, TS. Phạm Văn Khánh cho biết thêm.
Tăng chất lượng kiểm toán các dự án EPC
Nói thêm về khoảng trống quy định, PGS.TS. Thịnh Văn Vinh cho biết: Xác định mức đầu tư thế nào cho phù hợp cũng là vấn đề, khó xác định. Nếu vốn đầu tư của dự án quá thấp thì sẽ không nhà thầu nào thi công, nhưng nếu dự toán quá cao sẽ lãng phí vốn đầu tư của Nhà nước.
Trong thực tế, việc xây dựng dự toán các dự án của mỗi tổ chức khác cũng rất khác nhau với số vốn đầu tư chênh lệch khổng lồ hàng trăm tỷ. Vốn đầu tư dự án của Nhà nước thì thường có nhiều vấn đề, trong đó có nhóm lợi ích chi phối rất tinh vi. PGS.TS. Thịnh Văn Vinh cho biết.
Việc lập dự toán cao có nhiều cái lợi cho cả hai bên chủ đầu tư và nhà thầu cùng các tổ chức, cá nhân có liên quan.
Hợp đồng EPC cho phép nhà thầu phát huy được trình độ kỹ thuật, kinh nghiệm quản lý đẩy nhanh tiến độ, đảm bảo chất lượng. Ảnh minh họa.
PGS.TS. Thịnh Văn Vinh ví dụ: Dự toán chỉ cần 100 tỷ đồng nhưng khi xây dựng 150 tỷ sẽ tăng khả năng đảm bảo chất lượng công trình và dự án khi dự án có thể bị rút ruột đến 50 tỷ. Số còn lại vẫn đảm bảo chất lượng và yêu cầu của dự án.
Còn nếu dự toán xây dựng đúng 100 tỷ, khi thi công bị rút ruột, tiêu cực giả sử 20 tỷ thì số vốn đầu tư còn lại 80 tỷ sẽ không thể nào đảm bảo chất lượng và yêu cầu quy định của dự án). Chính vì vậy, việc lập dự toán thường cao hơn rất nhiều so với yêu cầu thực tế.
Các ý kiến phát biểu tại hội thảo nhấn mạnh đến vai trò của kiểm toán với các dự án EPC và hy vọng cơ chế, chính sách sớm được hoàn thiện để EPC phát huy ưu thế và hiệu quả. Đồng thời chất lượng và tiến độ kiểm toán các dự án EPC cũng cần được nâng cao.
Hiện những quy định pháp lý để xử lý các vấn đề phát sinh và hậu quả khi khai thác sử dụng công trình, dự án chưa chặt chẽ, việc xử lý sai phạm thiếu cương quyết và không kịp thời gây không ít khó khăn cho việc xử lý những sai phạm, đặc biệt các nhà thầu là sân sau luôn được "bảo vệ" một cách chắc chắn bởi những bức tường quyền lực mạnh mẽ.
Vì thế, kiểm toán cần phải có những kiến nghị để các cơ quan chức năng xử lý nghiêm minh, công khai và kịp thời.
Công tác kiểm toán cũng phải tính chuyên nghiệp, hiện đại, đầy đủ, khoa học, chặt chẽ của kiểm toán và tính độc lập và khách quan của kiểm toán viên. Kiểm toán và kiểm toán viên càng độc lập, tính khách quan và chất lượng kiểm toán càng cao và ngược lại.
