Di sản quý giá nhưng chưa tạo được sức bật
Chiều muộn bên dòng Thạch Hãn, chị Nguyễn Thị Hương, du khách đến từ Hà Nội, lặng lẽ thả bó hoa xuống mặt nước. Tiếng chuông từ Thành cổ Quảng Trị ngân vang giữa không gian trầm mặc khiến chị không giấu được xúc động.
“Đến đây mới thấy lịch sử không nằm trong sách vở. Nó hiện hữu trong từng dòng sông, từng tấc đất và trong cảm xúc của mỗi người”, chị Hương chia sẻ.
Không xa đó, những cựu chiến binh tóc đã bạc trắng vẫn đứng lặng bên bờ sông. Những đoàn học sinh, sinh viên nối nhau thắp hương tri ân tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trường Sơn. Xen giữa dòng khách trong nước là nhiều du khách quốc tế tò mò tìm hiểu về vùng đất từng đi qua chiến tranh nhưng đang hồi sinh mạnh mẽ.
Những hình ảnh ấy cho thấy Quảng Trị đang sở hữu một giá trị đặc biệt mà không nhiều địa phương có được: sự giao thoa giữa lịch sử, tâm linh và khát vọng hòa bình.
Những năm gần đây, du lịch văn hóa tâm linh của Quảng Trị từng bước định hình với hệ thống di tích lịch sử cách mạng, các công trình tín ngưỡng và những địa danh đã trở thành biểu tượng trong tâm thức người Việt như: Thành cổ Quảng Trị, Địa đạo Vịnh Mốc, Nghĩa trang Liệt sĩ Trường Sơn, Nghĩa trang Liệt sĩ Đường 9, Sông Thạch Hãn hay Thánh địa La Vang.
Mỗi năm, hàng triệu lượt người tìm về những địa chỉ đỏ ấy để tri ân quá khứ, tìm kiếm sự bình yên trong tâm hồn và cảm nhận chiều sâu văn hóa của miền đất anh hùng.
Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, phần lớn du khách hiện nay vẫn chủ yếu dừng lại ở hoạt động tham quan, dâng hương rồi rời đi. Thời gian lưu trú ngắn khiến giá trị kinh tế mang lại chưa tương xứng với tiềm năng.
TS. Võ Khắc Sơn, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Quảng Bình nhận định: "Điều làm nên sự khác biệt của Quảng Trị không chỉ là số lượng di tích mà là chiều sâu ký ức lịch sử và không gian văn hóa tâm linh đặc biệt. Đây là nguồn tài nguyên vô giá để phát triển du lịch nhân văn và bền vững. Tuy nhiên, các điểm đến hiện vẫn phát triển khá rời rạc, thiếu sự liên kết để hình thành chuỗi trải nghiệm hoàn chỉnh".
Theo ông Sơn, nhiều du khách sau khi tham quan Thành cổ Quảng Trị hay Địa đạo Vịnh Mốc vẫn chưa có thêm những sản phẩm hấp dẫn để kéo dài hành trình. Đây chính là điểm nghẽn khiến "mỏ vàng" di sản chưa được khai thác hiệu quả.
Kết nối di sản, đánh thức sức bật từ đại ngàn đến biển xanh
Nếu lịch sử và tâm linh là chiều sâu cảm xúc thì thiên nhiên Trường Sơn chính là lợi thế để Quảng Trị mở rộng không gian phát triển. Từ Đakrông, Hướng Hóa đến các cánh rừng nguyên sinh phía Tây, Quảng Trị đang sở hữu hệ sinh thái đa dạng cùng bản sắc văn hóa độc đáo của đồng bào Bru - Vân Kiều và Pa Kô.
Giữa buổi sáng mờ sương nơi vùng núi Đakrông, anh Hồ Văn Ra đang dẫn đoàn khách nước ngoài trekking xuyên rừng. Trên đường đi, anh kể cho du khách nghe những câu chuyện về bản làng, phong tục truyền thống và cuộc sống gắn bó với núi rừng của đồng bào mình.
“Khách nước ngoài rất thích nghe kể chuyện về văn hóa bản địa, thích trải nghiệm dệt thổ cẩm, thưởng thức món ăn truyền thống. Làm du lịch giúp người dân có thêm thu nhập và cũng giúp văn hóa của mình được gìn giữ”, anh Ra chia sẻ.
Theo TS. Võ Khắc Sơn, đây chính là hướng đi mà Quảng Trị cần đẩy mạnh trong thời gian tới.
"Xu hướng du lịch hiện đại không còn là đi một điểm rồi về. Du khách cần một hành trình trải nghiệm liên hoàn giữa lịch sử, thiên nhiên và văn hóa cộng đồng. Buổi sáng về nguồn tại Thành cổ, buổi chiều khám phá đại ngàn Trường Sơn, buổi tối trải nghiệm văn hóa Bru - Vân Kiều. Đó mới là sản phẩm tạo nên khác biệt".
Từ góc nhìn nghiên cứu, ông đề xuất Quảng Trị cần quy hoạch không gian du lịch theo các vùng chức năng rõ ràng.
Trong đó, khu vực Đông Hà, Gio Linh và Triệu Phong phát triển trục du lịch lịch sử - tâm linh; phía Tây tập trung cho du lịch sinh thái, cộng đồng và trải nghiệm văn hóa bản địa; vùng biển Cửa Việt, Cửa Tùng, đảo Cồn Cỏ phát triển du lịch nghỉ dưỡng và khám phá biển đảo.
Sự kết nối giữa các vùng sẽ tạo nên chuỗi sản phẩm hoàn chỉnh thay vì những điểm đến riêng lẻ như hiện nay.
Trong thời đại số, việc sở hữu tài nguyên du lịch thôi là chưa đủ. Theo các chuyên gia, Quảng Trị cần chuyển từ tư duy quảng bá điểm đến sang kể câu chuyện về điểm đến.
Đó là câu chuyện về 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ Quảng Trị, về khát vọng hòa bình bên dòng Thạch Hãn, về cuộc sống trong lòng Địa đạo Vịnh Mốc hay những bản làng bình yên giữa đại ngàn Trường Sơn.
Những công nghệ như thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), mô hình tham quan số hay ứng dụng du lịch thông minh có thể giúp du khách trải nghiệm lịch sử theo cách sinh động hơn.
"Lợi thế lớn nhất của Quảng Trị nằm ở chiều sâu cảm xúc mà mỗi địa danh mang lại. Khi kể được câu chuyện ấy bằng công nghệ hiện đại và những trải nghiệm chân thực, sức hấp dẫn của du lịch sẽ tăng lên rất nhiều", TS. Võ Khắc Sơn nhấn mạnh.
Cùng với chuyển đổi số, nhiều chuyên gia cho rằng, cộng đồng địa phương phải trở thành trung tâm của quá trình phát triển. Người dân không chỉ là người cung cấp dịch vụ mà còn là chủ thể bảo tồn và kể câu chuyện văn hóa của quê hương mình. Khi được hưởng lợi từ du lịch, người dân sẽ chủ động gìn giữ môi trường, bảo vệ di sản và duy trì những giá trị văn hóa truyền thống.
Một vấn đề khác được đặt ra là làm sao để phát triển du lịch mà không làm mất đi giá trị nguyên bản của di sản. Theo TS. Võ Khắc Sơn, Quảng Trị cần xây dựng cơ chế quản lý chặt chẽ tại các điểm di tích và khu sinh thái, xác định sức tải phù hợp, đồng thời đẩy mạnh số hóa dữ liệu văn hóa - lịch sử để phục vụ bảo tồn lâu dài.
"Phát triển du lịch không thể tách rời bảo tồn. Nếu khai thác quá mức sẽ làm mất đi chính những giá trị tạo nên sức hút của điểm đến. Khi đó, du lịch sẽ tự đánh mất lợi thế cạnh tranh của mình", TS. Võ Khắc Sơn nhấn mạnh.
Nhiều chuyên gia cũng đề xuất xây dựng các sản phẩm mang dấu ấn riêng của Quảng Trị như "Con đường Hòa bình" kết nối các di tích chiến tranh từ Đông Hà đến Khe Sanh và cửa khẩu Lao Bảo; các tour hành hương La Vang kết hợp trải nghiệm văn hóa địa phương; du lịch cộng đồng gắn với văn hóa Bru - Vân Kiều; hay các lễ hội hòa bình mang tầm quốc tế. Đó đều là những sản phẩm khó có thể sao chép ở bất kỳ địa phương nào khác.
Khi hoàng hôn buông xuống trên Nghĩa trang Liệt sĩ Trường Sơn, hàng nghìn ngọn nến tri ân bắt đầu thắp sáng cả một vùng đồi. Ở phía Tây, những đoàn khách quốc tế vẫn đang khám phá những cánh rừng nguyên sinh giữa đại ngàn.
Một bên là ký ức lịch sử, một bên là thiên nhiên kỳ vĩ. Hai dòng chảy ấy đang hội tụ để tạo nên bản sắc riêng của du lịch Quảng Trị.
Thực tế cho thấy, điều Quảng Trị cần không phải là những sản phẩm giống các địa phương khác, mà là những trải nghiệm không thể thay thế, nơi du khách tìm thấy ký ức, cảm xúc, sự linh thiêng và vẻ đẹp nguyên sơ trong cùng một hành trình.
Khi di sản được kết nối bằng tư duy quy hoạch dài hạn, được kể bằng công nghệ hiện đại và được gìn giữ bởi chính cộng đồng địa phương, "mỏ vàng" văn hóa, lịch sử và sinh thái của Quảng Trị sẽ thực sự được đánh thức.
Và khi ấy, miền đất từng oằn mình trong chiến tranh hoàn toàn có thể trở thành điểm đến của hòa bình, trải nghiệm và khác biệt trên bản đồ du lịch Việt Nam và khu vực.
