Kỷ nguyên số – bước chuyển căn bản của lực lượng sản xuất
Theo đó, tham gia thảo luận tại Phiên thứ nhất có chủ đề: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và chủ nghĩa xã hội công nghệ tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia: Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và Chủ nghĩa xã hội công nghệ - lý luận và thực tiễn (chiều 13/1), GS, TS Trần Văn Phòng – nguyên Viện trưởng Viện Triết học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, chỉ rõ, kỷ nguyên số có những đặc điểm nổi bật, trước hết là tự động hóa và kết nối ở trình độ cao, khi các hệ thống, thiết bị có khả năng vận hành thông minh và trao đổi dữ liệu liên tục thông qua internet. Cùng với đó, trí tuệ nhân tạo (AI) được ứng dụng ngày càng rộng rãi trong sản xuất, dịch vụ, y tế, giáo dục và nhiều lĩnh vực khác của đời sống xã hội.
Một đặc trưng quan trọng khác của kỷ nguyên số là sự phát triển mạnh mẽ của dữ liệu lớn (Big Data), cho phép thu thập, phân tích và khai thác khối lượng dữ liệu khổng lồ, phục vụ việc ra quyết định nhanh chóng và chính xác. Bên cạnh đó, công nghệ in 3D mở ra khả năng sản xuất linh hoạt, cá thể hóa sản phẩm, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng suất lao động.
Từ những đặc điểm trên, GS, TS Trần Văn Phòng khẳng định: kỷ nguyên số là kỷ nguyên chuyển đổi từ nền công nghiệp truyền thống – được hình thành qua ba cuộc cách mạng công nghiệp trước đây thông qua quá trình công nghiệp hóa – sang giai đoạn công nghệ số trở thành nhân tố quan trọng của lực lượng sản xuất. Đồng thời, kỷ nguyên này xác lập một phương thức sản xuất mới, tiên tiến, hiện đại, tạo ra động lực phát triển mới cho nền kinh tế và toàn xã hội.
Từ góc độ đó, tầm nhìn phát triển trong kỷ nguyên số được GS, TS Trần Văn Phòng xác định là một kế hoạch phát triển nhanh và toàn diện của quốc gia, dân tộc trên nền tảng số, trước hết là phát triển kinh tế số và xã hội số, hướng tới mục tiêu phát triển nhanh và bền vững về kinh tế – xã hội.
Xây dựng được môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và thuận lợi
Tầm nhìn phát triển trong kỷ nguyên số của Việt Nam là đến năm 2030, kỷ niệm 100 năm thành lập Đảng là nước đang phát triển, có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao (theo Ngân hàng Thế giới, dao động từ 4.036 USD đến 12.536 USD/người/năm); đến năm 2045, kỷ niệm 100 năm thành lập nước Việt Nam trở thành nước phát triển, thu nhập cao (theo Ngân hàng Thế giới, từ 12.696 USD/người/năm). Để hiện thực hóa tầm nhìn này, GS, TS Trần Văn Phòng cho rằng, Việt Nam cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp mang tính chiến lược.
Giải pháp đầu tiên và có ý nghĩa quyết định là phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị khóa XIII đã khẳng định rõ: đây là đột phá chiến lược, là yếu tố quyết định sự phát triển của các quốc gia trong kỷ nguyên mới.
Theo GS, TS Trần Văn Phòng, chỉ có dựa vào khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số mới tạo ra cơ hội để Việt Nam phát triển bứt phá nhanh và hiệu quả. Muốn vậy, cần nâng cao nhận thức, tạo đột phá về tư duy, xác lập quyết tâm chính trị mạnh mẽ; đồng thời quyết liệt hoàn thiện thể chế, xóa bỏ các rào cản, đưa thể chế trở thành lợi thế cạnh tranh trong phát triển.
Bên cạnh đó, cần tăng cường đầu tư, hoàn thiện hạ tầng khoa học – công nghệ và hạ tầng số; phát triển, trọng dụng nhân lực chất lượng cao; đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong nghiên cứu, chuyển giao và ứng dụng công nghệ.
Thứ hai là bài toán nguồn nhân lực số. GS, TS Trần Văn Phòng cho biết, một trong những thách thức lớn hiện nay là nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là nguồn nhân lực số. Mặc dù Việt Nam có khoảng 1,2 triệu lao động trong lĩnh vực công nghệ thông tin, nhưng số lao động có trình độ từ cao đẳng trở lên chỉ khoảng 550.000 người; tỷ lệ nhân lực số trong tổng lao động xã hội chỉ đạt hơn 1%, thấp hơn nhiều so với các quốc gia phát triển.
Thực tế này đòi hỏi Việt Nam phải xây dựng chiến lược phát triển nguồn nhân lực số toàn diện, gắn với nâng cao chất lượng giáo dục – đào tạo, nhất là đào tạo nghề; tăng cường hợp tác quốc tế; đầu tư cho đào tạo và đào tạo lại lực lượng lao động để đáp ứng yêu cầu của phương thức sản xuất số.
Thứ ba, cần đổi mới căn bản giáo dục, đào tạo và dạy nghề. Theo GS, TS Trần Văn Phòng, giáo dục trong kỷ nguyên số phải hướng tới đào tạo nguồn nhân lực sẵn sàng cho sản xuất số, quản trị số và xã hội số, được trang bị các kỹ năng cốt lõi như phân tích dữ liệu, lập trình, quản trị công nghệ số. Người lao động cần có khả năng làm việc sáng tạo cùng trí tuệ nhân tạo, kiểm soát các quy trình sản xuất số, đồng thời bảo đảm an ninh, an toàn trong môi trường số.
Cùng với đổi mới giáo dục phổ thông và đại học, dạy nghề cần được đầu tư mạnh mẽ để giúp người lao động thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của thị trường lao động trong kỷ nguyên số.
Thứ tư, phát huy sức mạnh toàn dân tộc và đội ngũ doanh nhân. Theo đó, hiện nay, khu vực kinh tế tư nhân với hơn 940 nghìn doanh nghiệp và hơn 5 triệu hộ kinh doanh đang đóng góp khoảng 50% GDP, hơn 30% thu ngân sách nhà nước và sử dụng khoảng 82% lực lượng lao động. Đây chính là lực lượng tiên phong thúc đẩy kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia.
Cuối cùng, GS, TS Trần Văn Phòng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng và hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên số và hội nhập quốc tế sâu rộng. Cần rà soát, bổ sung các quy định pháp lý liên quan đến tài sản số, dữ liệu xuyên biên giới, quyền sở hữu dữ liệu, blockchain, trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng và đạo đức AI.
"Chỉ khi xây dựng được môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và thuận lợi, Việt Nam mới có thể khơi thông các nguồn lực xã hội, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hiện thực hóa thành công tầm nhìn phát triển trong kỷ nguyên số", ông Phòng nêu rõ.
