“Cuộc hẹn” của những sắc màu văn hóa
Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường tỉnh Phú Thọ năm 2026 vừa khai mạc tại sân vận động xã Mường Bi. Đây là lễ hội dân gian lớn nhất của người Mường, có lịch sử lâu đời, đặc biệt ở bốn vùng Mường nổi tiếng xưa (Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động thuộc tỉnh Hòa Bình cũ).
Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường năm nay tiếp tục được tổ chức với quy mô cấp tỉnh. Phần lễ diễn ra trang nghiêm sau nghi thức rước kiệu từ miếu thờ Quốc mẫu Hoàng Bà ở xóm Lũy Ải ra sân vận động.
Mường Bi - vùng đất được xem là trung tâm của 4 mường những ngày đầu xuân rộn ràng hơn bao giờ hết. Năm nay, việc tổ chức lễ hội không chỉ là sinh hoạt văn hóa thường niên, mà còn là “cuộc hẹn” lớn của cộng đồng Mường khắp các vùng miền trong và ngoài tỉnh. Người từ các xã vùng cao, người ở đô thị, du khách từ Hà Nội, Việt Trì, Vĩnh Yên... cùng hội tụ, tạo nên bức tranh đa sắc.
Trong dòng người đi hội, không khó để bắt gặp những gia đình ba, bốn thế hệ. Quãng đường đến sân vận động trung tâm xã như ngắn hơn khi người già kể cho con cháu nghe truyền thuyết về Quốc mẫu Hoàng Bà, về Tản Viên Sơn Thánh - vị thần núi giúp dân giữ đất, dạy dân chống giặc; về những ngày khai mường mở đất, đào mương dẫn nước.
Thầy mo Bùi Văn Lựng - chủ tế trong bộ trang phục truyền thống chậm rãi thực hiện nghi thức “gọi chiêng”. Sự nghiêm cẩn ấy tạo nên chiều sâu cho lễ hội. Nghi thức cúng thổ công, thổ địa, rước kiệu không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, mà còn phản ánh lớp trầm tích văn hóa nông nghiệp lâu đời khi đất, rừng và nguồn nước là điều kiện sinh tồn của cộng đồng dân tộc Mường từ xa xưa.
Nếu phần lễ là chiều sâu tâm linh, thì phần hội là nhịp đập rộn ràng của đời sống. Ở khu vực thi giã gạo, tiếng chày nện xuống cối vang nhịp giữa tiếng reo hò.
Các trò chơi bắn nỏ, đẩy gậy, kéo co, ném còn, đánh mảng... tái hiện kỹ năng lao động và tinh thần thượng võ của cư dân miền núi. Mỗi cú bắn trúng đích, mỗi lần đẩy gậy thắng cuộc đều nhận được tiếng vỗ tay giòn giã. Sự cạnh tranh không nặng nề, mà chan chứa tinh thần giao lưu, kết nối.
Điểm mới nổi bật của Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường năm 2026 là sự tham gia của nhiều địa phương trong tỉnh Phú Thọ. Mỗi nơi với sắc màu văn hóa đặc trưng cùng hội tụ về Mường Bi. Không gian lễ hội vì thế không chỉ thuần túy là không gian văn hóa Mường, mà trở thành nơi giao thoa giàu bản sắc giữa các vùng văn hóa trên quê hương Đất Tổ.
Đặc biệt, sự xuất hiện của các làn điệu hát Xoan đến từ phường Vân Phú đã thu hút đông đảo người xem. Những câu hát cổ gắn với tín ngưỡng thờ vua Hùng vang lên giữa không gian chiêng Mường trầm hùng tạo nên sự cộng hưởng độc đáo. Hai mạch nguồn văn hóa của cư dân Việt cổ vùng trung du và cư dân Mường miền núi gặp nhau trong cùng một lễ hội làm giàu thêm chiều sâu bản sắc văn hóa.
Bên cạnh đó, các đoàn nghệ nhân, diễn viên quần chúng đến từ các xã Thanh Sơn, Tu Vũ, Tam Đảo... cũng mang tới nhiều tiết mục đậm bản sắc địa phương, tái hiện sinh hoạt cộng đồng. Mỗi địa phương góp một “mảng màu” riêng, nhưng tất cả đều hướng về giá trị chung: Tôn vinh cội nguồn, gắn kết cộng đồng.
Nghi lễ thiêng gắn với bốn vùng Mường lớn
Lễ hội Khai hạ (còn gọi là lễ xuống đồng, lễ mở cửa rừng) của người Mường đã được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội bắt nguồn từ cái nôi Văn hóa Hòa Bình cổ xưa, gắn liền với lịch sử hình thành 4 mường: Bi, Vang, Thàng, Động. Trong đời sống tâm linh cộng đồng, đây là cột mốc thiêng mở đầu cho một chu trình sản xuất mới.
Theo các nhà nghiên cứu, nghi lễ thực hành, tái hiện ở lễ hội Khai hạ của 4 vùng Mường là sinh hoạt tín ngưỡng tâm linh sâu sắc. Nghi lễ thay lời người dân thỉnh cầu ước nguyện với trời đất, thần thánh, tổ tiên cho mưa thuận, gió hòa, gửi gắm một vụ mùa bội thu, năm mới ấm no, mọi người mạnh khỏe, bình yên.
Tại xứ Mường Bi, lễ hội Khai hạ là hoạt động mang tính cộng đồng, gắn với văn hóa tâm linh, tín ngưỡng với truyền thuyết Quốc mẫu Hoàng Bà, thân mẫu của Đức Thánh Tản - người đã chỉ dạy cho con dân Mường Bi cách làm ruộng, cách ăn, cách ở; Tản Viên Sơn thánh, con rể của vua Hùng Vương thứ 18, người có công giúp vua chống giặc ngoại xâm, mang lại sự bình yên cho nhân dân. Ải Lý, Ải Lo, hai vị thần đã dạy cho con dân Mường Bi cách đào mương dẫn nước…
Lễ hội Khai hạ Mường Vang có lễ rước bông cơm trái lúa và ban lúa lộc đầu Xuân. Nghi lễ này diễn ra từ sáng sớm. Đoàn rước kiệu từ đình Khênh ra, dẫn đầu là thầy mo, phía cuối là dàn sắc bùa cùng hàng trăm dân làng ra miếu làm thủ tục cúng lễ để rước kiệu lúa về đình làm hội. Những bông lúa sau đó được bó thành từng bó nhỏ, buộc bằng sợi chỉ màu dành ban lộc cho mọi người.
Lễ hội Khai mùa Mường Thàng tổ chức vào mùng 6 tháng Giêng hàng năm có hội rước nước từ giếng cổ lên. Trước khi làm lễ, các nam thanh nữ tú dùng gáo tre lấy nước tại giếng cổ, trao cho thầy cúng dâng lên trước ban thờ miếu Cả, cầu cho mọi việc sạch sẽ, mát mẻ, mọi người an lành, mạnh khỏe, mọi vật sinh sôi.
Lễ hội Khai hạ Mường Động được tổ chức vào ngày mùng 3 tháng 5 âm lịch tại miếu Mường Chanh. Mỗi địa điểm nơi diễn ra lễ hội đều gắn liền với lịch sử của các vị thần là người có công lập đất, lập mường.
