Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Giáo dục của Quốc hội cho rằng mỗi cú bấm quay lén không chỉ vi phạm pháp luật, mà còn làm tổn hại đến cả một hệ sinh thái sáng tạo và niềm tin đầu tư vào công nghiệp văn hóa.
Quay lén không chỉ là vi phạm pháp luật, mà là khoảng trống nhận thức
PV: Thưa ông, tình trạng quay lén và phát tán trích đoạn phim phản ánh thực trạng gì về ý thức pháp luật và văn hóa thưởng thức của một bộ phận khán giả hiện nay?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng hiện tượng quay lén và phát tán trích đoạn phim không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật đơn thuần, mà còn phản ánh một khoảng trống trong nhận thức về bản quyền và văn hóa thưởng thức.
Khi một bộ phim được đầu tư công phu bị cắt xén, đưa lên mạng để “câu view”, điều đó cho thấy vẫn còn một bộ phận khán giả xem việc ghi hình, chia sẻ miễn phí như một hành vi vô hại, thậm chí là “chia sẻ niềm vui”. Nhưng thực chất, đó là sự xâm phạm trực tiếp đến quyền tài sản và quyền tinh thần của người sáng tạo.
Ở góc độ sâu hơn, đây là câu chuyện về văn hóa ứng xử trong không gian số. Chúng ta đang bước vào kỷ nguyên công nghiệp văn hóa, nơi mỗi tác phẩm điện ảnh là kết tinh của trí tuệ, vốn đầu tư, công nghệ và lao động nghệ thuật. Nếu khán giả chưa hình thành thói quen tôn trọng bản quyền như một chuẩn mực văn minh, thì ngành điện ảnh rất khó phát triển bền vững.
Vì vậy, vấn đề không chỉ là xử phạt, mà là xây dựng một nền văn hóa thưởng thức, nơi khán giả hiểu rằng mỗi tấm vé mua là một sự ủng hộ cho sáng tạo, và mỗi cú bấm quay lén có thể làm tổn hại cả một hệ sinh thái phía sau màn ảnh.
PV: Dưới góc độ xây dựng và giám sát chính sách, thưa ông, hệ thống chế tài hiện nay của chúng ta đã đủ sức răn đe hay chưa?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Hiện nay, chúng ta đã có các quy định về bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan trong Luật Sở hữu trí tuệ, cũng như các quy định xử phạt hành chính đối với hành vi ghi hình, phát tán trái phép. Tuy nhiên, mức độ răn đe trên thực tế vẫn chưa thực sự tương xứng với thiệt hại mà hành vi này gây ra.
Thứ nhất, việc phát hiện và xử lý gặp khó khăn do tốc độ lan truyền trên môi trường số quá nhanh. Một đoạn clip có thể được chia sẻ hàng nghìn lần chỉ trong vài giờ, trong khi quy trình xử lý vi phạm cần thời gian xác minh.
Thứ hai, mức xử phạt hành chính ở nhiều trường hợp còn thấp so với lợi ích mà người vi phạm có thể thu được từ lượt xem, quảng cáo hay tương tác.
Theo tôi, cần đánh giá lại tính hiệu quả thực tiễn của các chế tài hiện hành. Không chỉ tăng mức phạt, mà còn phải tính đến trách nhiệm liên đới của các nền tảng số nếu chậm gỡ bỏ nội dung vi phạm.
Đồng thời, cần hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp phát hành và các nền tảng công nghệ để bảo đảm việc bảo vệ bản quyền được thực thi nhanh chóng, kịp thời và đủ sức răn đe trong bối cảnh số hóa mạnh mẽ.
PV: Khi các phân đoạn “đinh” của phim bị lan truyền miễn phí, thiệt hại này nên được nhìn nhận như thế nào trong bức tranh phát triển công nghiệp văn hóa?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Thiệt hại không chỉ dừng ở con số doanh thu sụt giảm. Đó là sự xói mòn niềm tin của nhà đầu tư vào thị trường, là rủi ro gia tăng đối với những dự án sáng tạo tiếp theo.
Trong bức tranh phát triển công nghiệp văn hóa - nơi điện ảnh được xác định là một ngành kinh tế sáng tạo có tiềm năng lớn thì mỗi hành vi xâm phạm bản quyền đều là một “lỗ hổng” làm suy yếu nền tảng phát triển.
Chúng ta kỳ vọng công nghiệp văn hóa đóng góp ngày càng lớn vào GDP, tạo việc làm cho hàng vạn lao động trong chuỗi giá trị từ biên kịch, đạo diễn, diễn viên đến kỹ thuật, truyền thông, phát hành. Nếu các phân đoạn “đinh” - vốn là điểm nhấn nghệ thuật và thương mại bị lan truyền miễn phí, động lực đầu tư vào những dự án chất lượng cao chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng.
Bảo vệ bản quyền điện ảnh vì thế chính là bảo vệ môi trường đầu tư sáng tạo.
PV: Theo ông, trách nhiệm trong việc ngăn chặn tình trạng này cần được phân định ra sao?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Đây là trách nhiệm chung, nhưng không phải “chia đều”, mà phải phân định rõ theo từng mắt xích trong chuỗi giá trị.
Nhà sản xuất và đơn vị phát hành cần chủ động áp dụng các biện pháp kỹ thuật như watermark, theo dõi dữ liệu rò rỉ, xây dựng đội ngũ giám sát nội dung trên môi trường số.
Rạp chiếu phim có trách nhiệm kiểm soát an ninh, nhắc nhở và phát hiện kịp thời hành vi quay lén trong phòng chiếu - đây là khâu trực tiếp và rất quan trọng.
Các nền tảng số phải có cơ chế tiếp nhận và xử lý yêu cầu gỡ bỏ nội dung vi phạm nhanh chóng, minh bạch, đồng thời chịu trách nhiệm nếu để nội dung vi phạm tồn tại kéo dài.
Về phía cơ quan quản lý nhà nước, vai trò là xây dựng thể chế, hoàn thiện pháp luật và tăng cường thanh tra, kiểm tra. Quan trọng hơn, cần thúc đẩy cơ chế phối hợp đa bên, bởi trong thời đại số, một mình bất kỳ chủ thể nào cũng khó có thể giải quyết triệt để vấn đề này.
Cần xây dựng văn hóa thưởng thức điện ảnh văn minh
PV: Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, liệu có cần bổ sung quy định pháp lý mới?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng rất cần thiết. Hành vi xâm phạm bản quyền giờ đây không còn giới hạn trong không gian vật lý, mà lan rộng trên các nền tảng xuyên biên giới.
Chúng ta cần rà soát, cập nhật các quy định pháp lý theo hướng phù hợp với môi trường số, đặc biệt là trách nhiệm của các nền tảng trung gian. Cơ chế “gỡ bỏ nhanh” (notice and takedown) cần được quy định cụ thể hơn, với thời hạn rõ ràng và chế tài đủ mạnh nếu không thực hiện.
Bên cạnh đó, cần đầu tư mạnh vào các giải pháp công nghệ như nhận diện nội dung số, truy vết nguồn phát tán. Công nghệ phải trở thành “lá chắn” bảo vệ sáng tạo. Tuy nhiên, yếu tố cốt lõi vẫn là nâng cao nhận thức xã hội về giá trị của bản quyền, bởi nếu người dùng tự giác tôn trọng tác phẩm, mọi biện pháp kỹ thuật mới phát huy hiệu quả cao nhất.
PV: Từ góc độ đại biểu Quốc hội, ông có kiến nghị gì để xây dựng môi trường thưởng thức điện ảnh văn minh?
PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, cần đồng thời thực hiện ba nhóm giải pháp như sau:
Thứ nhất, hoàn thiện thể chế, bảo đảm các quy định về bảo vệ bản quyền trong lĩnh vực điện ảnh đủ rõ ràng, khả thi và phù hợp với thực tiễn số hóa.
Thứ hai, đẩy mạnh giáo dục ý thức bản quyền trong nhà trường và truyền thông đại chúng. Văn hóa tôn trọng sở hữu trí tuệ phải được hình thành từ sớm, trở thành một chuẩn mực xã hội.
Thứ ba, tạo điều kiện để điện ảnh phát triển mạnh mẽ, đa dạng và chất lượng cao. Khi thị trường điện ảnh sôi động, chuyên nghiệp và minh bạch, khán giả sẽ có thêm động lực ủng hộ sản phẩm chính thống.
Xây dựng môi trường thưởng thức điện ảnh văn minh không chỉ để bảo vệ doanh thu, mà sâu xa hơn là bảo vệ lòng tin vào giá trị sáng tạo nền tảng của một quốc gia muốn phát triển công nghiệp văn hóa bền vững trong thế kỷ 21.
