Vào cao điểm thu hoạch lúa, nhiều khu vực ở Hà Nội và các tỉnh Bắc Bộ thường bị bao phủ bởi lớp khói dày, gây giảm tầm nhìn và khó thở. Khói không đến từ nhà máy hay phương tiện giao thông mà từ chính việc đốt rơm rạ trên các cánh đồng. Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), khoảng 70% phụ phẩm nông nghiệp trên cả nước vẫn bị đốt bỏ. Riêng Hà Nội, tỷ lệ đốt rơm rạ trong vụ đông - xuân ước khoảng 20%.
Dù Luật Bảo vệ môi trường 2020 nghiêm cấm hành vi đốt rơm rạ và Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định mức phạt đến 3 triệu đồng, nhưng hiệu quả răn đe thực tế vẫn còn hạn chế. Việc đốt thường diễn ra vào chiều tối, trên những cánh đồng xa khu dân cư, lực lượng giám sát lại mỏng nên khó phát hiện và xử lý kịp thời. Công tác kiểm tra, giám sát ở nhiều nơi vẫn còn lỏng lẻo, khiến việc thực thi pháp luật chưa đạt hiệu quả mong muốn.
UBND TP Hà Nội từng ban hành Chỉ thị 15/CT-UBND (2020) yêu cầu quản lý chặt chẽ việc đốt rơm rạ. Tuy nhiên, tình trạng này vẫn gia tăng tại nhiều địa phương như Hà Nội (2022), Nghệ An (2025), Ninh Bình, Thái Bình (2024)… Một trong những nguyên nhân là thiếu cán bộ chuyên trách, dẫn đến việc xử lý vi phạm tại cơ sở nhiều khi bị “hòa giải” hoặc né tránh vì nể nang, ngại va chạm. Không ít trường hợp, cán bộ địa phương e ngại xử phạt những hộ dân gắn bó lâu đời hoặc có quan hệ thân quen, khiến tình trạng vi phạm tiếp diễn, tạo tâm lý nhờn luật.
Ông Phạm Văn Sơn, Tổng Thư ký Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam nhận xét: "Không phải do thiếu quy định hay chế tài, mà do khâu thực thi còn hạn chế. Ở nhiều địa phương, ‘phép công thua tình riêng’ khiến công tác xử phạt gặp nhiều rào cản. Khi chỉ có văn bản mà thiếu giám sát và thiếu các giải pháp hỗ trợ song hành, rất khó thay đổi một tập quán đã tồn tại lâu đời".
Ngoài yếu tố thói quen, lựa chọn đốt rơm rạ còn xuất phát từ tính kinh tế: Nhanh, gọn, không tốn chi phí và giải phóng đồng ruộng kịp thời vụ. Các phương án thay thế như xử lý bằng chế phẩm vi sinh, ủ phân hữu cơ hay sản xuất viên nén sinh khối lại đòi hỏi kiến thức, thiết bị và thời gian. Trong khi đó, thị trường tiêu thụ rơm rạ chưa ổn định, giá thu mua thấp, không đủ bù chi phí thu gom, vận chuyển. Lợi ích của xử lý sinh học như cải tạo đất, tăng năng suất chỉ thấy sau vài vụ, còn việc đốt rơm rạ cho hiệu quả tức thì.
Tuy vậy, nhiều mô hình đã chứng minh rơm rạ hoàn toàn có thể trở thành nguồn thu nhập đáng kể. Trong Dự án “Giảm thiểu đốt ngoài trời và sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật” (2023-2024) do Liên minh toàn cầu về sức khỏe và ô nhiễm (GAHP) triển khai tại An Giang, Ninh Bình, Đồng Nai, việc sử dụng chế phẩm vi sinh để xử lý rơm rạ ngay trên đồng giúp giảm lượng khí thải, cải tạo đất, giảm chi phí sản xuất và tăng năng suất. Ước tính, từ mô hình thử nghiệm cho thấy, mỗi hecta lúa có thể mang lại thêm từ vài triệu, đến hàng chục triệu đồng nếu rơm rạ được tận dụng đúng cách.
Theo các chuyên gia, điều quan trọng không nằm ở hỗ trợ máy móc hay trợ giá, mà là tạo cơ chế giúp người dân thấy được lợi ích kinh tế trực tiếp khi không đốt rơm rạ. Khi có đầu ra ổn định như bán cho đơn vị thu mua, làm nguyên liệu trồng nấm, sản xuất phân hữu cơ hay viên nén sinh khối, người dân sẽ tự chuyển đổi mà không cần chờ đợi hỗ trợ. Thực tế cho thấy, những nơi được kết nối thị trường và hướng dẫn xử lý rơm rạ đúng cách, tỷ lệ đốt đã giảm rõ rệt.
Ông Phạm Văn Sơn cũng cho rằng, nếu chỉ xử phạt mà không có giải pháp thay thế hợp lý, nông dân sẽ khó thay đổi. “Cần tạo ra lợi ích thực sự để họ thấy rằng không đốt và xử lý rơm rạ bằng vi sinh có thể thuận lợi hơn trong canh tác, thậm chí tăng thêm thu nhập. Khi có mô hình thành công, hiệu ứng lan tỏa sẽ kéo theo nhiều địa phương khác làm theo” - ông Sơn nói.
Rơm rạ từng bị coi là thứ không có giá trị, là phế phẩm nông nghiệp..., tuy nhiên hiện nay, trong bối cảnh biến đổi khí hậu và chuyển đổi nông nghiệp “xanh”, những phụ phẩm này (bao gồm rơm rạ, bã ngô, khoai...) đang trở thành một nguồn tài nguyên quý giá. Thay vì đốt bỏ, rơm rạ có thể trở thành nguyên liệu sản xuất tạo nên giá trị nông nghiệp bền vững như nhiên liệu sinh học, viên nén sinh khối, trồng nấm từ rơm...
Để phụ phẩm nông nghiệp không còn bị đốt bỏ, cần sự vào cuộc đồng bộ của cơ quan quản lý, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và người dân. Chỉ khi chính sách đi vào thực tiễn, pháp luật được thực thi nghiêm túc và người nông dân nhìn thấy lợi ích cụ thể từ việc tận dụng rơm rạ, tập quán đốt mới có thể chấm dứt.
