Nghị quyết 79-NQ/TW: Khi kinh tế Nhà nước là 'xương sống', giúp kinh tế tư nhân thăng hoa

Mới đây, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết 79-NQ/TW (Nghị quyết 79) của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước. Nghị quyết tiếp tục khẳng định kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu bình đẳng với các thành phần kinh tế khác, cùng hợp tác và cạnh tranh lành mạnh theo cơ chế thị trường.

Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, Luật sư Nguyễn Hồng Chung, Chủ tịch Công ty Luật DVL Lawfirm cho rằng: Để Nghị quyết 79 đi vào cuộc sống, điều quan trọng là “định nghĩa lại” vai trò chủ đạo theo hướng đo được, kiểm được, tập trung đúng lĩnh vực then chốt chiến lược, quản trị theo chuẩn mực quốc tế, minh bạch dữ liệu và trách nhiệm giải trình.

Thưa ông, khi Nghị quyết 79 về phát triển kinh tế nhà nước vừa ban hành, nhiều người băn khoăn: Nếu kinh tế nhà nước giữ vai trò “chủ đạo”, liệu thị trường có còn cạnh tranh bình đẳng hay không?

- Băn khoăn này không mới. Nhưng nếu đọc đúng tinh thần Nghị quyết 79, có thể thấy “chủ đạo” và “bình đẳng” không loại trừ nhau. Nghị quyết khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, đồng thời nhấn mạnh nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật, bình đẳng trong tiếp cận nguồn lực và cạnh tranh lành mạnh giữa các khu vực kinh tế.

Tôi cho rằng đây là chuyển động tư duy rất quan trọng: “Chủ đạo” không có nghĩa là được ưu tiên một cách mặc định trong mọi thị trường, mà là phải làm tốt những việc thị trường khó tự làm tốt như hạ tầng nền tảng, các cân đối lớn, an ninh năng lượng và an ninh dữ liệu. Còn ở những thị trường có cạnh tranh hiệu quả, doanh nghiệp nhà nước cũng phải tuân thủ kỷ luật thị trường như mọi chủ thể khác.

“

“Vai trò chủ đạo chỉ bền vững khi dựa trên năng lực kiến tạo và hiệu quả minh bạch, không dựa trên ưu ái cơ chế".

Luật sư Nguyễn Hồng Chung

Vậy, có thể hiểu vai trò “chủ đạo” ở đây là gì, thưa ông?

- Trong một nền kinh tế thị trường hiện đại, “chủ đạo” không đồng nghĩa “làm nhiều nhất” hay “đứng trước” về hình thức. Tôi hiểu “chủ đạo” là vai trò chức năng: Nhà nước (thông qua khu vực kinh tế nhà nước) phải đảm nhiệm những cấu phần nền tảng để nền kinh tế vận hành ổn định và an toàn, đặc biệt ở các lĩnh vực liên quan đến an ninh kinh tế và rủi ro hệ thống.

Một điểm rất quan trọng: Lĩnh vực chiến lược không đồng nghĩa doanh nghiệp nhà nước phải làm tất cả. Nhiều trường hợp, Nhà nước nên giữ vai trò “hạ tầng chuẩn điều tiết”, còn dịch vụ và chuỗi cung ứng cần mở không gian cho tư nhân tham gia bằng cơ chế minh bạch (đấu thầu, đặt hàng, PPP, tiêu chuẩn kỹ thuật…). Đây là cách tránh dàn trải và tránh méo mó cạnh tranh.

Theo ông, cần hiểu vai trò “chủ đạo” của kinh tế nhà nước như thế nào để không mâu thuẫn với nguyên tắc cạnh tranh bình đẳng, vận hành theo cơ chế thị trường?

- “Chủ đạo” và “bình đẳng” nghe qua có vẻ căng thẳng, nhưng nếu coi “chủ đạo” là chủ đạo về chức năng, mọi thứ sẽ logic. Những lĩnh vực hạ tầng nền tảng, an ninh năng lượng, an ninh dữ liệu, hay các cân đối lớn cần một “xương sống” để nền kinh tế vận hành ổn định. Ở những nơi đó, kinh tế nhà nước có vị trí đặc biệt.

Ngược lại, trong các thị trường cạnh tranh như sản xuất, dịch vụ, thương mại… bình đẳng là nguyên tắc cốt lõi. Doanh nghiệp nhà nước cũng phải cạnh tranh sòng phẳng, minh bạch, không dựa vào ưu đãi ngầm. Khi làm được điều này, vai trò chủ đạo sẽ được đo bằng năng suất, năng lực quản trị và sức cạnh tranh, chứ không phải bằng đặc quyền.

Nghị quyết nhấn mạnh kinh tế nhà nước tập trung vào các lĩnh vực then chốt, thiết yếu, chiến lược. Theo ông, tiêu chí nào cần dùng để xác định “then chốt” và “chiến lược” nhằm tránh dàn trải?

- Để tránh việc “cái gì cũng chiến lược”, tôi cho rằng tiêu chí phải đủ rõ để có thể lượng hóa, kiểm toán và rà soát định kỳ. Có thể tham chiếu theo 5 nhóm tiêu chí sau:

Thứ nhất, an ninh quốc gia và chủ quyền chuỗi cung ứng, đây là các lĩnh vực nếu đứt gãy sẽ tác động ngay tới vận hành nền kinh tế hoặc năng lực tự chủ dài hạn. Cần đo bằng mức độ phụ thuộc bên ngoài, khả năng thay thế và tác động lan truyền khi gián đoạn.

Thứ hai, độc quyền tự nhiên hoặc hạ tầng nền tảng, đây là mạng lưới/đường trục có chi phí đầu tư rất lớn, hiệu quả tăng theo quy mô, nếu nhiều bên cùng làm dễ lãng phí xã hội. Với nhóm này, vai trò chủ đạo nên nằm ở quản trị hạ tầng/tiêu chuẩn/khung vận hành, không nhất thiết là làm mọi dịch vụ trên hạ tầng.

Thứ ba, thất bại thị trường và ngoại ứng lớn. Xuất hiện khi rủi ro quá dài hạn, khó huy động vốn, lợi ích xã hội lớn hơn lợi ích doanh nghiệp hoặc thông tin bất cân xứng. Ở đây, Nhà nước có thể “đỡ đầu” bằng đặt hàng, chia sẻ rủi ro, đồng đầu tư, thay vì mở rộng sở hữu một cách cơ học.

Thứ tư, rủi ro hệ thống và các cân đối lớn, đây là các lĩnh vực có thể gây “đứt dây chuyền” nếu xảy ra khủng hoảng. KPI không chỉ là lợi nhuận, mà còn là chuẩn an toàn, dự phòng, khả năng phục hồi và cơ chế can thiệp khi cần.

“

“Danh mục chiến lược phải có ‘điều kiện vào’ và ‘điều kiện ra’. Thoái vốn đúng lúc chính là kỷ luật phân bổ nguồn lực".

Luật sư Nguyễn Hồng Chung.

Thứ năm, khả năng “tạo chuẩn” để kéo hệ sinh thái. ghĩa là Nhà nước/doanh nghiệp Nhà nước có thể thiết lập chuẩn kỹ thuật, chuẩn dữ liệu, chuẩn dịch vụ, chuẩn mua sắm… từ đó tạo thị trường đủ lớn để tư nhân phát triển sản phẩm, dịch vụ và nhà cung ứng.

Quan trọng hơn, các tiêu chí trên phải đi kèm kỷ luật “điều kiện vào – điều kiện ra”. Lĩnh vực nào không còn đáp ứng tính chiến lược, hoặc thị trường đã cạnh tranh hiệu quả, thì cần chuyển từ “làm” sang “điều tiết”, từ “nắm giữ chi phối” sang “thiết kế luật chơi minh bạch”, để tránh dàn trải nguồn lực và méo mó cạnh tranh.

Nghị quyết nhấn mạnh kinh tế nhà nước phải dẫn dắt, hỗ trợ các thành phần kinh tế khác. Sự dẫn dắt này nên thể hiện qua những cơ chế cụ thể nào để tránh “lấn sân” hoặc độc quyền?

- Tính “dẫn dắt” của kinh tế nhà nước không nên hiểu là mở rộng sở hữu hay bao phủ thêm thị trường, mà phải hiểu đúng là tạo lập và mở rộng thị trường theo hướng minh bạch. Sự dẫn dắt có thể thực hiện qua nhiều cơ chế.

Thứ nhất, thông qua các dự án neo trong những lĩnh vực then chốt, thiết yếu. Khi triển khai dự án lớn, ổn định, sẽ tạo ra nhu cầu dài hạn về hàng hóa, dịch vụ, mở ra không gian cho khu vực tư nhân tham gia cung ứng sản phẩm, dịch vụ và công nghệ.

Thứ hai, thông qua việc xây dựng các chuẩn công nghệ, chuẩn dữ liệu, chuẩn kỹ thuật và chuẩn dịch vụ. Khi “chuẩn” được thiết lập và vận hành ổn định, doanh nghiệp tư nhân sẽ có nền tảng để phát triển sản phẩm, dịch vụ, thay vì tự xoay xở trong những thị trường manh mún và thiếu chuẩn mực.

Thứ ba, thông qua phát triển hệ sinh thái nhà cung ứng và nâng năng lực doanh nghiệp vừa và nhỏ: đặt KPI nội địa hóa, chương trình phát triển nhà cung cấp, đặt hàng công nghệ, và cơ chế tài chính hỗ trợ đổi mới sáng tạo để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Cuối cùng, một yếu tố rất quan trọng nhưng thường bị bỏ qua là minh bạch và kỷ luật thị trường. Khi doanh nghiệp nhà nước minh bạch, tuân thủ kỷ luật thị trường và chuẩn quản trị tốt, chi phí “không chính thức” giảm, niềm tin tăng lên, và chính khu vực kinh tế tư nhân là đối tượng hưởng lợi lớn nhất.

“

“Dẫn dắt không phải là đứng trên thị trường, mà là mở đường bằng dự án neo, chuẩn công nghệ và minh bạch quản trị".

Luật sư Nguyễn Hồng Chung

Theo ông, trong 1–2 năm đầu triển khai Nghị quyết 79 cần ưu tiên cải cách nào để Nghị quyết không chỉ đúng về chủ trương mà còn khả thi trong thực tiễn?

- Để Nghị quyết không rơi vào tình trạng “đúng nhưng khó làm”, tôi cho rằng cần tập trung một số nhiệm vụ nền tảng – làm ít nhưng làm thật chắc.

Trước hết, phải chốt rõ và thống nhất tiêu chí xác định các lĩnh vực then chốt, thiết yếu, chiến lược; đồng thời rà soát lại danh mục nắm giữ vốn nhà nước theo tiêu chí đó. Nếu không ‘đóng đinh’ tiêu chí, vai trò “chủ đạo” rất dễ bị hiểu theo hướng hình thức và dàn trải.

Tiếp theo, cần chuẩn hóa hệ thống KPI và cơ chế công bố thông tin của doanh nghiệp nhà nước theo hướng minh bạch, so sánh được và gắn trách nhiệm giải trình. Đây là điều kiện then chốt để doanh nghiệp nhà nước vận hành theo kỷ luật thị trường và tạo niềm tin cho khu vực tư nhân.

Song song với đó là việc làm sạch và đồng bộ hóa dữ liệu về tài sản nhà nước, đất đai, vốn và đầu tư. Không có dữ liệu chuẩn thì mọi hoạt động định giá, giám sát hiệu quả sử dụng nguồn lực, hay triển khai PPP đều dễ gặp rủi ro và ách tắc.

Ngoài ra, cần chuẩn hóa các mô hình hợp tác công – tư (PPP) theo nguyên tắc cạnh tranh minh bạch và chia sẻ rủi ro rõ ràng. Cuối cùng, phải xử lý dứt điểm các dự án kém hiệu quả kéo dài, tránh để tồn tại trở thành lực cản của niềm tin thị trường.

Nghị quyết 79 đặt ra một chuẩn mực mới cho khu vực kinh tế nhà nước: Chủ đạo không gắn với đặc quyền, mà gắn với hiệu quả, minh bạch và năng lực kiến tạo. Nếu triển khai đúng tinh thần này ngay từ giai đoạn đầu, lợi ích sẽ lan tỏa ra toàn nền kinh tế: Nguồn lực được phân bổ tốt hơn, niềm tin thị trường được củng cố và khu vực kinh tế tư nhân có không gian phát triển cùng một “xương sống” ổn định.

Xin cảm ơn ông!