Nghị quyết số 80-NQ/TW tạo bước ngoặt đưa văn hóa thành động lực tăng trưởng

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam được đánh giá là dấu mốc quan trọng, mở ra cách tiếp cận mới trong hoạch định chính sách văn hóa.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, điểm cốt lõi của Nghị quyết không chỉ là những mục tiêu cụ thể, mà là sự chuyển đổi toàn diện về tư duy: từ coi văn hóa là lĩnh vực cần chăm lo sang xem văn hóa là nguồn lực nội sinh, động lực phát triển và sức mạnh mềm quốc gia.

Văn hóa phải trở thành năng lực phát triển của quốc gia

Theo ông, điểm mới nổi bật nhất của Nghị quyết số 80-NQ/TW là nâng vị thế của văn hóa lên thành nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh, động lực phát triển và "hệ điều tiết" cho quá trình phát triển nhanh, bền vững.

Điều đó đồng nghĩa văn hóa không còn là lĩnh vực đứng tách biệt với kinh tế hay xã hội, mà cần được lồng ghép trong mọi quyết sách phát triển. Một chính sách phát triển chỉ thực sự bền vững khi vừa tạo tăng trưởng, vừa củng cố các giá trị đạo đức, niềm tin xã hội, bản sắc dân tộc và phẩm giá con người.

Nghị quyết cũng đặt con người vào vị trí trung tâm. Con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là người thụ hưởng, đồng thời là mục tiêu và động lực của phát triển. Theo ông Sơn, phát triển văn hóa không chỉ để có thêm công trình, lễ hội hay danh hiệu, mà quan trọng hơn là hình thành những công dân Việt Nam có bản lĩnh, lòng nhân ái, tinh thần tự chủ, sáng tạo và khát vọng cống hiến.

Một thay đổi đáng chú ý khác là chuyển từ tư duy "quản lý hoạt động văn hóa" sang "kiến tạo hệ sinh thái văn hóa". Trong đó, Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, doanh nghiệp là động lực đầu tư, đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ và nghệ nhân là lực lượng nòng cốt, còn người dân thực sự trở thành chủ thể sáng tạo và thụ hưởng.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, để những quan điểm của Nghị quyết đi vào cuộc sống, trước hết cần chuyển hóa thành thể chế, nguồn lực và chương trình hành động cụ thể. Ông cho rằng cần rà soát, hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật liên quan đến văn hóa, đầu tư, tài chính, thuế, đất đai, sở hữu trí tuệ và hợp tác công - tư nhằm loại bỏ các rào cản đối với sáng tạo. Thể chế không chỉ có chức năng quản lý mà phải thực sự tạo điều kiện cho các hoạt động văn hóa phát triển.

Cùng với đó, văn hóa cần được tích hợp ngay từ khâu xây dựng các chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Mỗi quy hoạch, dự án hay chương trình lớn đều cần tính đến tác động văn hóa, tránh tình trạng phát triển làm tổn hại di sản, cảnh quan và ký ức cộng đồng.

Ông cũng nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm nguồn lực tương xứng cho văn hóa. Tuy nhiên, vấn đề không chỉ là tăng đầu tư mà còn phải sử dụng hiệu quả, ưu tiên cho đào tạo nhân lực chất lượng cao, chuyển đổi số, khoa học công nghệ và đặt hàng các tác phẩm, công trình văn hóa có giá trị.

Theo ông, kết quả cuối cùng cần được đo bằng chất lượng đời sống văn hóa của người dân, môi trường xã hội nhân văn hơn, sự phát triển của doanh nghiệp văn hóa và sức hấp dẫn của hình ảnh Việt Nam trên trường quốc tế.

Công nghiệp văn hóa phải phát triển theo chuỗi giá trị

Một trong những mục tiêu lớn của Nghị quyết là đưa công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và 9% GDP vào năm 2045.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, để đạt mục tiêu này, Việt Nam cần chuyển từ phát triển các hoạt động đơn lẻ sang xây dựng hệ sinh thái và chuỗi giá trị hoàn chỉnh.

Ông cho rằng những lĩnh vực có lợi thế cạnh tranh gồm điện ảnh, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, trò chơi điện tử, nội dung số, du lịch văn hóa, thiết kế, thời trang, thủ công truyền thống và ẩm thực. Tuy nhiên, mỗi địa phương cần lựa chọn hướng đi phù hợp với lợi thế riêng thay vì phát triển dàn trải.

Yếu tố quan trọng nhất là xây dựng thị trường bản quyền minh bạch và hiệu quả. Theo ông Sơn, tài sản lớn nhất của công nghiệp văn hóa là ý tưởng và tài sản trí tuệ. Nếu bản quyền không được bảo vệ, người sáng tạo khó sống bằng nghề, doanh nghiệp cũng không mạnh dạn đầu tư dài hạn.

Bên cạnh đó, cần hình thành hệ sinh thái tài chính dành riêng cho lĩnh vực sáng tạo với các quỹ hỗ trợ, cơ chế bảo lãnh tín dụng, ưu đãi thuế, hợp tác công - tư và đầu tư mạo hiểm. Đồng thời phát triển các thiết chế trung gian như trung tâm sáng tạo, trường quay, không gian biểu diễn, sàn giao dịch bản quyền và các liên hoan, hội chợ quốc tế.

Theo ông, công nghiệp văn hóa không chỉ cần nghệ sĩ giỏi mà còn cần đội ngũ nhà sản xuất, quản trị, chuyên gia dữ liệu, marketing và doanh nhân có khả năng đưa sản phẩm Việt Nam ra thị trường toàn cầu. Nghị quyết cũng nhấn mạnh yêu cầu đổi mới phương thức quản lý văn hóa theo hướng kiến tạo, phục vụ và đẩy mạnh chuyển đổi số.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho biết, công nghệ mở ra cơ hội số hóa di sản, mở rộng khả năng tiếp cận bảo tàng, thư viện, nghệ thuật và giúp cơ quan quản lý vận hành hiệu quả hơn trên cơ sở dữ liệu.

Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra nhiều thách thức mới. Trí tuệ nhân tạo đang tạo ra những vấn đề chưa từng có về quyền tác giả, đạo đức sáng tạo và tính xác thực của sản phẩm văn hóa. Trong khi đó, các nền tảng xuyên biên giới ngày càng chi phối dữ liệu, thị hiếu và doanh thu, đặt ra yêu cầu bảo đảm chủ quyền dữ liệu văn hóa quốc gia.

Ông cũng cảnh báo nguy cơ hình thành các "ốc đảo dữ liệu" nếu quá trình số hóa thiếu tiêu chuẩn, thiếu kết nối và thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao. Theo ông, quản lý văn hóa trong giai đoạn mới cần thực hiện ba chuyển đổi lớn: từ quản lý sang quản trị; từ tiền kiểm sang hậu kiểm thông minh; từ ra quyết định dựa vào kinh nghiệm sang quản trị bằng dữ liệu, bằng chứng và tham vấn xã hội.

Bản sắc Việt Nam phải trở thành lợi thế cạnh tranh

Đối với yêu cầu hội nhập quốc tế và phát huy sức mạnh mềm quốc gia, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng bảo tồn bản sắc và hội nhập không phải hai mục tiêu đối lập.

Theo ông, bản sắc chính là "mã nguồn" của dân tộc, nhưng phải được tiếp tục sáng tạo trong những hình thức mới để tạo sức sống. Muốn sản phẩm văn hóa Việt Nam cạnh tranh trên thị trường quốc tế, điều quan trọng là giữ được căn cốt Việt Nam nhưng được thể hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại, công nghệ tiên tiến, cách kể chuyện hấp dẫn và hệ thống phân phối toàn cầu.

Ông cũng nhấn mạnh vai trò của ngoại giao văn hóa, du lịch, thương mại, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài và các nền tảng số trong việc lan tỏa hình ảnh Việt Nam ra thế giới.

Đặc biệt, Việt Nam sở hữu kho tàng lớn về lịch sử, di sản, ẩm thực và đời sống cộng đồng. Khi những giá trị đó được chuyển hóa thành các câu chuyện giàu cảm xúc và có chất lượng toàn cầu, chúng sẽ trở thành nguồn sức mạnh mềm quan trọng của đất nước.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, giai đoạn đầu triển khai Nghị quyết có ý nghĩa quyết định. Trọng tâm trước mắt là hoàn thiện thể chế, xây dựng hệ thống dữ liệu và bộ chỉ số đánh giá, phát triển nguồn nhân lực, hạ tầng số và lựa chọn đúng những lĩnh vực đột phá.

Ông cho rằng Quốc hội cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật, tăng cường giám sát; Chính phủ giữ vai trò điều phối liên ngành; địa phương phải xây dựng chiến lược phát triển dựa trên lợi thế văn hóa của từng vùng; doanh nghiệp trở thành đối tác phát triển; còn người dân vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là người thụ hưởng và giám sát quá trình thực hiện.

"Tinh thần cốt lõi là phải rõ người, rõ việc, rõ nguồn lực, rõ thời hạn, rõ sản phẩm và rõ trách nhiệm. Nghị quyết chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi văn hóa hiện diện trong từng quyết sách phát triển, từng cộng đồng, từng trường học, doanh nghiệp và gia đình; khi người dân cảm nhận được đời sống tinh thần phong phú hơn, môi trường xã hội nhân văn hơn và những giá trị Việt Nam được lan tỏa mạnh mẽ hơn", PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.