Những năm đầu của kỷ nguyên ô tô là một giai đoạn hỗn độn đầy thử nghiệm cơ khí mà đến nay có lẽ khiến nhiều kỹ sư hiện đại phải đỏ mặt. Từ thập niên 1890 đến 1920, các nhà phát minh thử nghiệm mọi ý tưởng có thể, từ động cơ hơi nước, mô tơ điện cho tới những thiết kế trông như bước ra từ tiểu thuyết của Jules Verne.
Họ không có khảo sát người dùng hay tiêu chuẩn an toàn, chỉ có tham vọng và niềm tin rằng bốn bánh xe cùng một động cơ có thể thay đổi thế giới. Kết quả dao động từ đột phá tới kỳ quặc, đôi khi hội tụ cả hai.
Trước khi Henry Ford tạo ra chuẩn mực sản xuất với dây chuyền Model T, thế giới ô tô là một “rạp xiếc” của sáng tạo, nơi mọi điều tưởng chừng phi lý đều có thể trở thành hiện thực.
1896 Duryea Motor Wagon
Mẫu xe của anh em nhà Duryea, thường được xem là chiếc ô tô thương mại đầu tiên tại Mỹ, trông giống như một cỗ xe ngựa gắn động cơ máy cắt cỏ.
Năm 1896, họ thành lập Công ty Duryea Motor Wagon và sản xuất 13 chiếc giống nhau, trở thành những nhà sản xuất ô tô đầu tiên của Mỹ theo đúng nghĩa số lượng.
Xe dùng động cơ hai xi-lanh đặt ngang, công suất khoảng 6 mã lực, tốc độ tối đa đạt khoảng 32 km/h trong điều kiện thuận lợi. Hệ thống lái sử dụng cần điều hướng giống thuyền, phản ánh tính thử nghiệm của thời kỳ sơ khai.
Tổng trọng lượng khoảng 318 kg, giá bán ước tính 1.500 USD, tương đương khoảng 75.000 USD hiện nay, minh chứng rằng những người đón đầu công nghệ bao giờ cũng phải trả giá cao.
1899 Baker Electric
Trước khi ô tô điện được Tesla làm sống lại, Baker Motor Vehicle đã chế tạo những mẫu xe điện sang trọng dành cho giới thượng lưu Mỹ.
Chúng vận hành êm ái, không phát thải và được yêu thích bởi người dùng đô thị, nhất là phụ nữ, những người không muốn phải quay tay để khởi động động cơ xăng.
Tùy cấu hình và loại pin, Baker Electric có tầm vận hành 64 đến 80 km mỗi lần sạc, phù hợp với môi trường đô thị thời điểm đó khi đường sá vẫn lẫn lộn với xe ngựa.
Thomas Edison từng sở hữu một chiếc và thử cải tiến công nghệ pin, dù chưa đạt được bước đột phá về tầm vận hành.
Đến năm 1914, Baker định vị sản phẩm dành cho phụ nữ với nội thất sang trọng và vận hành dễ dàng, nhưng sau cùng vẫn thất bại trước sự trỗi dậy của ô tô xăng giá rẻ.
1901 Columbia Automobile
Columbia của Electric Vehicle Company là một phần trong nỗ lực táo bạo nhằm độc chiếm ngành ô tô Mỹ thông qua kiểm soát bằng sáng chế và mạng lưới taxi.
Hãng sản xuất cả xe điện và xe xăng để phòng ngừa rủi ro, đồng thời sở hữu bằng sáng chế Selden, thứ gây ra hàng loạt tranh chấp và kéo theo cuộc chiến pháp lý kéo dài với Ford.
Taxi điện Columbia từng hoạt động hiệu quả tại nhiều thành phố lớn như New York, đạt số km vận hành ấn tượng trước khi mô hình kinh doanh của hãng sụp đổ.
Điều khiến Columbia trở nên kỳ dị không chỉ là bản thân chiếc xe mà còn là tham vọng chiếm lĩnh toàn bộ ngành công nghiệp khi nó còn chưa định hình.
1902 Baker Torpedo
Baker Torpedo là mẫu xe điện chạy tốc độ cao, chứng minh rằng pin có thể mang đến hiệu suất ấn tượng trong những quãng ngắn.
Năm 1902 tại Staten Island, bản thử nghiệm đã gặp tai nạn và không được ghi nhận, nhưng đến 1904, Torpedo được cho là đạt tốc độ 167 km/h tại Ormond–Daytona.
Thiết kế thân xe hình điếu xì gà tối ưu khí động học, cùng bộ pin chì–axit khiến xe nặng hơn 1,3 tấn. Dù không trở thành xe thương mại, Torpedo khẳng định tiềm năng tốc độ của xe điện, dù vấn đề tầm vận hành vẫn là rào cản lớn.
1906 Stanley Steamer Rocket
Cặp song sinh nhà Stanley chế tạo mẫu xe hơi nước đạt tốc độ 127,66 mph (205 km/h) tại Ormond Beach, Florida, trở thành chiếc xe nhanh nhất thế giới thời điểm đó và khiến người chứng kiến không khỏi kinh hãi.
Tay lái Fred Marriott điều khiển chiếc xe có hình dáng như cỗ quan tài hẹp. Động cơ hơi nước nhẹ, tăng áp nhanh giúp xe đạt tốc độ cao ngoạn mục.
Khi Marriott cố vượt mốc 150 mph năm sau, xe bị hất bay và vỡ nát, nhưng ông may mắn sống sót. Sau cú sốc này, nhà Stanley từ bỏ tham vọng lập kỷ lục và quay về sản xuất xe hơi nước dân dụng cho đến thập niên 1920.
1909 Ford Model T
Không thể nói về thời kỳ đầu mà thiếu Model T, chiếc xe mang ô tô đến với người dân Mỹ. Dù trông không lạ lẫm so với chuẩn hiện đại, điểm cách mạng của Model T nằm ở quy trình sản xuất. Ford tăng hiệu suất đến mức có thời điểm cứ 24 giây là một chiếc Model T hoàn thiện.
Xe dùng động cơ bốn xi-lanh 20 mã lực, hộp số hành tinh và gầm cao phù hợp đường đất lồi lõm thời đó. Giá bán giảm từ 850 USD năm 1908 xuống còn 260 USD năm 1925, rẻ hơn cả nhiều xe ngựa. Hơn 15 triệu chiếc được sản xuất đến năm 1927, biến Model T thành biểu tượng của xã hội Mỹ và mở đường cho lối sống ngoại ô.
1911 Reeves Octoauto
Có người nhìn xe bốn bánh và nghĩ rằng tám bánh sẽ tốt hơn. Reeves Octoauto chính là kết quả của suy nghĩ đó. Milton Reeves trang bị thêm bốn bánh ở giữa nhằm tạo độ êm ái và phân bổ tải trọng tốt hơn.
Thực tế, xe cồng kềnh và khó điều khiển, bán kính quay đầu lớn đến mức không thực tế. Chỉ vài chiếc được làm ra rồi ý tưởng nhanh chóng bị bỏ rơi. Reeves sau đó thử bản sáu bánh Sextoauto, nhưng cũng không thành công. Hóa ra “nhiều bánh hơn” không đồng nghĩa “tốt hơn”.
1912 Cadillac Model 30
Cadillac Model 30 mang đến bước ngoặt với bộ khởi động điện, giải phóng người lái khỏi thao tác quay tay nặng nhọc và nguy hiểm. Hệ thống do Charles Kettering phát minh giúp loại bỏ rủi ro gãy cổ tay do lực phản hồi.
Mẫu xe còn trang bị đèn điện và đánh lửa điện, tạo nên hệ thống điện tích hợp mà ô tô ngày nay vẫn dựa trên nguyên lý này. Nhờ đột phá đó, Cadillac nhận giải Dewar Trophy, và cần quay tay dần biến mất khỏi ngành công nghiệp.
1913 Scripps-Booth Bi-Autogo
Hãy tưởng tượng một chiếc mô tô phóng lớn thành ô tô rồi gắn thêm hai bánh phụ và sơn vàng rực. Đó chính là Bi-Autogo. Xe dùng động cơ V8 45 mã lực và chạy nhanh bất ngờ, nhưng trải nghiệm lái gần như “thử thách lòng dũng cảm”.
Xe chỉ có một nguyên mẫu, vì hành khách thường chỉ muốn rời khỏi xe càng sớm càng tốt. Tuy vậy, nó cho thấy tinh thần phá bỏ mọi quy tắc của thời kỳ đầu, kể cả quy tắc cơ bản rằng ô tô nên có bốn bánh.
1916 Owen Magnetic
Owen Magnetic sở hữu hệ truyền động lai độc đáo với động cơ xăng dẫn động máy phát điện, cung cấp năng lượng cho mô tơ điện ở bánh xe. Người lái điều chỉnh lực điện từ để thay đổi tốc độ, tạo cảm giác vận hành êm và liền mạch.
Được quảng bá là “Chiếc xe của ngàn tốc độ”, Owen Magnetic đi trước thời đại gần một thế kỷ về công nghệ hybrid. Tuy nhiên, giá bán 3.750 USD khiến nó vượt xa khả năng chi trả của phần lớn người dùng. Khoảng 974 chiếc được sản xuất trước khi hãng phá sản năm 1921.
1920 Briggs & Stratton Flyer
Flyer giống một tấm ván gắn động cơ hơn là ô tô thực thụ. Xe không có thân vỏ, chỉ một chỗ ngồi và động cơ 2 mã lực, đạt tốc độ khoảng 35 km/h. Cảm giác vận hành được mô tả như đang ngồi trên chiếc xe gỗ lao trên đường.
Giá bán chỉ 125 USD nên phù hợp với người muốn có phương tiện cơ bản nhất. Khoảng 6.000 chiếc được bán trước khi hãng chuyển sang sản xuất động cơ nhỏ, lĩnh vực giúp họ thành công về sau.
Leyat Helica (1919-1925)
Nhà phát minh Marcel Leyat tạo ra Helica, mẫu xe giống máy bay không cánh với thân gỗ bọc vải và một cánh quạt khổng lồ phía trước. Thiết kế này giúp xe nhẹ, khí động học và đạt tốc độ 170 km/h vào năm 1927, rất ấn tượng cho thời kỳ đó.
Nhược điểm lớn nhất là sự nguy hiểm của cánh quạt lộ thiên cùng khả năng thổi bụi vào mặt người đi đường. Xe cũng không thể lùi. Khoảng 30 chiếc được bán trước khi Leyat nhận ra rằng ô tô dùng cánh quạt khó có tương lai thực tế.
Những mẫu xe kỳ dị này nhắc lại rằng tiến bộ không bao giờ đi theo đường thẳng. Thời kỳ sơ khai của ô tô là nơi các nhà phát minh dám thử và dám thất bại công khai.
Dù nhiều ý tưởng bị quên lãng, chúng tạo nền tảng cho kỹ thuật hiện đại từ xe điện, hybrid đến an toàn chủ động. Thành tựu ngày nay bắt nguồn từ những câu hỏi “nếu như?” mà các nhà tiên phong đã dám biến thành hiện thực, ngay cả khi câu trả lời đôi khi lại là “có lẽ không nên”.
