Từ những gia đình công nhân xa quê khó về sum họp, xu hướng “du lịch Tết” nở rộ, đến lì xì điện tử hay AI viết câu đối, nhiều người đặt câu hỏi: Liệu Tết có đang dần mất đi bản sắc truyền thống?
Trao đổi với phóng viên, PGS.TS Bùi Xuân Đính - nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, tác giả công trình “Bách khoa thư Làng Việt cổ truyền” cho rằng, dù biểu hiện có khác trước, những giá trị cốt lõi của Tết Việt vẫn bền bỉ tồn tại, thậm chí được củng cố trong hoàn cảnh mới.
Tết - sự 'lại mới' của đời sống nông nghiệp
Theo PGS.TS Bùi Xuân Đính, trong quan niệm truyền thống, Tết trước hết là sự “lại mới” và “mới lại”. Là thời khắc mở đầu mùa xuân của nền văn minh lúa nước, Tết gắn với nhịp điệu tuần hoàn của đất trời và canh tác. Bởi vậy, trước Tết, người Việt luôn dọn dẹp, sửa sang nhà cửa, làm mới ban thờ tổ tiên, chỉnh trang xóm làng.
Không chỉ cảnh vật, con người cũng phải “mới”. Ngày xưa, điều kiện kinh tế khó khăn, mỗi năm nhiều gia đình chỉ may một bộ quần áo mới vào dịp Tết. Trẻ nhỏ háo hức chờ Tết vì được mặc áo mới, được ăn những món ngon vốn hiếm hoi trong năm. Sự đổi mới ấy vừa mang tính vật chất, vừa là nhu cầu tinh thần về một khởi đầu tươi sáng hơn.
Giá trị lớn thứ hai của Tết, theo ông, là sự đoàn viên. Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, các thành viên thường sống gần gũi nhau. Nhưng ngay cả khi có người đi làm ăn xa, Tết vẫn là dịp buộc phải trở về. Nếu một thành viên vắng mặt, gia đình cảm thấy như “mất Tết”, bởi niềm vui không còn trọn vẹn.
Trong bối cảnh hiện nay, nhiều công nhân, lao động di cư vì điều kiện kinh tế eo hẹp không thể về quê, nỗi khát khao đoàn tụ càng trở nên mãnh liệt. Theo PGS.TS Bùi Xuân Đính, điều đó cho thấy giá trị đoàn viên không hề suy giảm, mà còn trở thành một nỗi ám ảnh, một ước mong cháy bỏng của những người xa xứ.
Trước đây, đời sống vật chất còn thiếu thốn, Tết là dịp hiếm hoi người dân được ăn uống đủ đầy. Bánh chưng, thịt đông, giò chả… trở thành biểu tượng của sự sung túc. Quan niệm “Tết có đủ thì cả năm mới no” phản ánh khát vọng no ấm của cư dân nông nghiệp.
Ngày nay, khi đời sống đã khá giả hơn, Tết không còn nặng về “ăn Tết” mà dần chuyển sang “vui Tết”, “chơi Tết”. Sự chuyển dịch này theo ông là tất yếu, nhưng cần điều chỉnh để tránh lãng phí, hình thức. Cốt lõi vẫn là tấm lòng thành kính với tổ tiên và sự sum họp gia đình, chứ không nằm ở mâm cao cỗ đầy.
Một giá trị quan trọng khác là lòng tri ân. Tết là dịp con cháu biếu quà ông bà, cha mẹ; học trò thăm thầy; người được giúp đỡ tìm đến ân nhân để tỏ lòng biết ơn. Nếu như trước kia món quà chỉ là gói chè, bao thuốc, thì nay điều kiện tốt hơn, quà cáp phong phú hơn. Song theo ông, điều đáng quý nhất vẫn là sự nhớ ơn và đạo nghĩa được thể hiện trong ngày đầu năm.
Tết cũng là dịp để thực hành sự khoan dung. Những mâu thuẫn, va chạm trong năm cũ được gác lại. Dù ngày thường có bất đồng, đến Tết người ta vẫn chúc nhau như một thông điệp hòa giải. Trong gia đình, vợ chồng, con cái nhường nhịn nhau; ngoài xã hội, hàng xóm giữ hòa khí.
Bên cạnh đó là sự gìn giữ. Những ngày đầu năm được coi là “điềm báo” cho cả năm, nên lời ăn tiếng nói phải nhẹ nhàng, tránh gây gổ, không đánh mắng trẻ con, hạn chế làm đổ vỡ. Những kiêng kỵ như không vay mượn, không xin lửa, xin muối…phản ánh niềm tin dân gian vào sự hanh thông, thuận lợi của năm mới.
Biến đổi tất yếu trong xã hội hiện đại
Thực tế, không gian sống đô thị với nhịp độ nhanh và tính phân tán cao đã khiến quan hệ cộng đồng thay đổi. Ở nhiều khu chung cư, hàng xóm có thể không quen biết nhau. Sự giao lưu chúc Tết vì thế cũng giảm nhiều so với trước kia.
Ngoài ra, xu hướng du lịch dịp Tết đang phổ biến ở các gia đình khá giả. PGS.TS Bùi Xuân Đính cho rằng việc nghỉ ngơi, du xuân là nhu cầu chính đáng, nhưng con trưởng vẫn nên ở nhà những ngày chính Tết để thờ phụng tổ tiên, bảo đảm sự tiếp nối truyền thống gia đình.
Trước hiện tượng lì xì chuyển khoản, lời chúc tự động hay AI viết câu đối, ông bày tỏ sự thận trọng. Theo PGS.TS Bùi Xuân Đính, mừng tuổi trực tiếp bằng phong bao lì xì thể hiện rõ tình cảm giữa người với người. Khi chuyển khoản, đứa trẻ có thể không biết ai là người mừng mình, sự gắn kết vì thế giảm đi. Thậm chí, nếu không kiểm soát, hình thức này có thể bị lợi dụng cho những mục đích không lành mạnh.
Với việc dùng AI viết câu đối bằng chữ Hán, ông nhấn mạnh cần hết sức cẩn trọng, bởi chữ Hán đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc. Nếu sử dụng tùy tiện, rất dễ sai sót, làm mất đi giá trị văn hóa vốn tinh tế của câu đối Tết.
Trong bối cảnh nhiều địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề của thiên tai, Tết vẫn giữ vai trò là điểm tựa tinh thần. Dù nhà cửa hư hại, người dân vẫn cố gắng sum họp, giữ nếp sinh hoạt Tết trong khả năng có thể. Theo PGS.TS Bùi Xuân Đính, chính tinh thần đoàn kết, nghị lực vươn lên và sức bền văn hóa đã giúp cộng đồng người Việt vượt qua nhiều biến cố lịch sử, và sẽ tiếp tục giúp họ tái thiết, bắt đầu một năm mới với niềm hy vọng.
“Tết có thể thay đổi về hình thức, nhưng những giá trị như đoàn viên, tri ân, khoan dung và khát vọng khởi đầu mới thì không mất đi", ông nhấn mạnh. Trong sự đan xen giữa truyền thống và hiện đại, Tết Việt vì thế không “cũ đi”, mà đang thích ứng. Và chính khả năng thích ứng ấy là minh chứng cho sức sống lâu bền của hồn cốt dân tộc.
