Văn hóa, nghệ thuật là 'hạt giống' nuôi dưỡng nhân cách của trẻ
Chia sẻ với phóng viên, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho biết, trẻ em không chỉ lớn lên bằng cơm áo, sách vở hay những con điểm ở trường học. Tuổi thơ còn được nuôi dưỡng bởi những câu chuyện, âm nhạc, ký ức đẹp và các trải nghiệm văn hóa giàu cảm xúc.
Một bài hát thiếu nhi trong trẻo, một cuốn sách hay, một bộ phim nhân văn hay một lần đến bảo tàng đều có thể trở thành những “hạt giống” âm thầm gieo vào tâm hồn trẻ nhỏ. Những trải nghiệm ấy giúp trẻ biết cảm nhận cái đẹp, biết yêu thương, chia sẻ, biết xúc động trước điều thiện và dần hình thành những giá trị sống tích cực.
Ông cho rằng văn hóa, nghệ thuật không phải phần phụ trợ bên ngoài giáo dục mà chính là một phương thức giáo dục sâu sắc và bền bỉ. Thông qua các hoạt động văn hóa, trẻ hiểu hơn về gia đình, cộng đồng và cội nguồn dân tộc, từ đó xây dựng ý thức trách nhiệm đối với xã hội. “Chăm lo cho đời sống văn hóa, nghệ thuật của trẻ em chính là chăm lo cho phần sâu nhất của giáo dục con người: giáo dục tâm hồn”, ông nhấn mạnh.
Trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ, trẻ em đang có vô vàn lựa chọn giải trí từ mạng xã hội, nền tảng video trực tuyến đến các sản phẩm văn hóa đại chúng toàn cầu. Điều này mang lại cơ hội tiếp cận tri thức rộng mở nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức.
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, trẻ em hiện sống trong một môi trường thông tin quá rộng, quá nhanh và quá nhiều kích thích, trong khi khả năng chọn lọc và tự bảo vệ bản thân vẫn đang được hình thành.
Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, các em có thể tiếp cận kho tri thức khổng lồ nhưng cũng dễ bị cuốn vào những nội dung lệch chuẩn, phản cảm hoặc độc hại. Những hình ảnh hào nhoáng, xu hướng giật gân trên không gian mạng nhiều khi lấn át các giá trị nhân văn và chiều sâu văn hóa.
Ông Sơn cho rằng, việc định hướng thẩm mỹ cho trẻ em trong thời đại số không thể chỉ dựa vào cấm đoán. Điều quan trọng hơn là giúp trẻ hình thành “sức đề kháng văn hóa”, biết nhận diện cái đẹp chân chính, biết đặt câu hỏi trước thông tin và có khả năng tự bảo vệ mình trước những nội dung không phù hợp.
Để làm được điều đó cần sự phối hợp đồng bộ giữa gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý, các nhà sáng tạo nội dung và các nền tảng công nghệ. Trẻ em không thể tự mình đi qua “cơn lốc thông tin” nếu thiếu sự đồng hành của người lớn.
Nuôi dưỡng văn hóa đọc từ những điều giản dị
Một trong những vấn đề được nhiều chuyên gia giáo dục quan tâm hiện nay là sự suy giảm thói quen đọc sách trước sức hút ngày càng lớn của các loại hình giải trí trực tuyến.
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, muốn trẻ yêu sách thì trước hết sách phải trở nên gần gũi và hấp dẫn trong đời sống hằng ngày. Không thể kỳ vọng trẻ hình thành thói quen đọc nếu trong gia đình không có sách, cha mẹ không đọc sách hoặc nhà trường xem hoạt động đọc chỉ là nhiệm vụ phụ.
Dịp hè là khoảng thời gian thuận lợi để khơi dậy tình yêu đọc sách ở trẻ em. Cha mẹ có thể cùng con lựa chọn sách, đọc sách mỗi tối, trò chuyện về nhân vật yêu thích hoặc tặng sách thay cho những món quà công nghệ.
Bên cạnh đó, nhà trường cần biến thư viện thành không gian sống động với các câu lạc bộ đọc sách, ngày hội kể chuyện, sân khấu hóa tác phẩm văn học hay các cuộc thi giới thiệu sách bằng hình thức sáng tạo phù hợp với trẻ em hiện đại.
Ở phạm vi rộng hơn, xã hội cần phát triển nhiều không gian đọc công cộng như thư viện thân thiện, xe sách lưu động, tủ sách cộng đồng và các chương trình đưa sách về vùng sâu, vùng xa. Bởi văn hóa đọc không chỉ là câu chuyện của từng cá nhân mà còn phản ánh trình độ phát triển văn hóa của cả một xã hội.
Đánh giá về các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật dành cho thiếu nhi hiện nay, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng Việt Nam đã có nhiều nỗ lực đáng ghi nhận trong lĩnh vực sáng tác, xuất bản, sân khấu, điện ảnh và truyền hình dành cho trẻ em.
Tuy nhiên, nhìn tổng thể, các sản phẩm này vẫn chưa thật sự phong phú và đủ sức cạnh tranh với sản phẩm ngoại nhập cũng như các nền tảng giải trí số. Việt Nam vẫn thiếu những nhân vật thiếu nhi có sức sống lâu dài, thiếu các bộ phim hoạt hình quy mô lớn, thiếu những vở diễn được đầu tư bài bản hay các nền tảng nội dung số an toàn, hiện đại và giàu bản sắc.
Theo ông, một trong những nguyên nhân là lĩnh vực văn hóa thiếu nhi khó thu hồi vốn nhanh, đòi hỏi sự đầu tư dài hạn trong khi cơ chế hỗ trợ chưa đủ mạnh.
Vì vậy, cần coi sản phẩm văn hóa dành cho trẻ em là một phần quan trọng trong chính sách phát triển con người. Nhà nước cần có cơ chế đặt hàng, tài trợ sáng tác, hỗ trợ phổ biến tác phẩm giá trị; đồng thời khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào phim hoạt hình, sách tranh, trò chơi giáo dục, sân khấu thiếu nhi, bảo tàng tương tác và các nền tảng nội dung số an toàn.
Hội nhập nhưng không đánh mất bản sắc
Trong thời đại công nghiệp hóa, hiện đại hóa, trẻ em Việt Nam ngày càng tiếp xúc nhiều hơn với các sản phẩm văn hóa nước ngoài. Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, điều này không nên được nhìn nhận bằng tâm thế lo ngại mà cần được tiếp cận một cách chủ động.
Ông cho rằng trẻ em cần được mở rộng tầm nhìn, tiếp cận tinh hoa văn hóa nhân loại nhưng đồng thời phải có một điểm tựa văn hóa vững chắc để hiểu mình là ai. Điểm tựa ấy được hình thành từ rất sớm thông qua những câu chuyện cổ tích Việt Nam, các làn điệu dân ca, lễ hội truyền thống, di sản văn hóa, các nhân vật lịch sử và những giá trị tốt đẹp của dân tộc.
Tuy nhiên, việc truyền dạy bản sắc cũng cần đổi mới để phù hợp với thế hệ trẻ. Thay vì những bài học khô cứng, lịch sử và văn hóa cần được kể bằng ngôn ngữ của cảm xúc, công nghệ và sáng tạo thông qua phim hoạt hình, truyện tranh, trò chơi giáo dục, bảo tàng tương tác hay các tour khám phá di sản dành cho thiếu nhi.
“Khi văn hóa Việt Nam được trình bày một cách hấp dẫn, trẻ em sẽ yêu bản sắc dân tộc không phải vì bị yêu cầu phải yêu, mà vì các em thật sự cảm thấy gần gũi và tự hào”, ông nói.
Từ góc độ hoạch định chính sách văn hóa, PGS.TS Bùi Hoài Sơn kỳ vọng các hoạt động hè dành cho thiếu nhi năm nay không chỉ dừng lại ở vui chơi giải trí mà trở thành cơ hội để trẻ trải nghiệm, sáng tạo, đọc sách, khám phá di sản, rèn luyện kỹ năng sống và nuôi dưỡng lòng nhân ái. Ông đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm quyền tiếp cận văn hóa cho mọi trẻ em, nhất là trẻ em ở vùng sâu, vùng xa, trẻ em khuyết tật và trẻ em có hoàn cảnh khó khăn.
Theo ông, đầu tư cho trẻ em tiếp cận các giá trị văn hóa lành mạnh hôm nay chính là khoản đầu tư có ý nghĩa lâu dài nhất đối với sự phát triển của đất nước. Một quốc gia muốn phát triển bền vững không chỉ cần hạ tầng hiện đại hay tăng trưởng kinh tế mà còn cần những con người có nhân cách, tri thức, lòng nhân ái, sự sáng tạo và trách nhiệm xã hội.
“Trẻ em hôm nay sẽ là công dân của ngày mai. Khi mỗi đứa trẻ được lớn lên trong tình yêu thương, trong sách hay, âm nhạc đẹp, nghệ thuật nhân văn, lịch sử dân tộc và môi trường số an toàn, chúng ta đang gieo những hạt giống tốt lành cho tương lai Việt Nam. Và không có khoản đầu tư nào cao quý hơn đầu tư cho tâm hồn trẻ em”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn khẳng định.
