Đoạn phim do công ty quốc phòng DevDroid của Ukraine công bố hồi tháng 1 được cho là ghi lại cảnh binh sĩ bị một hệ thống robot hỗ trợ AI bắt giữ. Đến tháng 4, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy cho biết lần đầu tiên một vị trí của đối phương bị chiếm giữ hoàn toàn bằng các nền tảng không người lái, bao gồm robot mặt đất và máy bay không người lái. Ông cũng nói rằng chỉ trong ba tháng, các hệ thống này đã thực hiện hơn 22.000 nhiệm vụ trên chiến tuyến.
Ban đầu, robot mặt đất chủ yếu được sử dụng để rà phá bom mìn và trinh sát. Tại Ukraine, vai trò của chúng đã mở rộng nhanh chóng từ vận chuyển đạn dược, lương thực, vật tư y tế đến sơ tán binh sĩ bị thương. Một số đơn vị cho biết tới 70% hoạt động hậu cần tiền tuyến hiện do các hệ thống robot đảm nhiệm.
Sự phát triển này là một phần của xu hướng rộng lớn hơn trong chiến tranh. Từ đầu những năm 2000, việc Mỹ sử dụng máy bay không người lái như MQ-1 Predator cho các cuộc tấn công có mục tiêu đã mở ra kỷ nguyên chiến tranh từ xa. Cùng với sự tiến bộ của AI, trọng tâm hiện nay chuyển sang các hệ thống có khả năng xác định mục tiêu, hỗ trợ ra quyết định và tự động hóa một phần hoạt động quân sự.
Công nghệ không người lái cũng mở rộng ra các lĩnh vực khác. Máy bay không người lái hải quân mang chất nổ đã làm thay đổi cục diện tác chiến trên biển, trong khi các hệ thống tự hành dưới nước và chó robot đang được thử nghiệm cho nhiệm vụ trinh sát, rà phá bom mìn và thậm chí có thể mang vũ khí.
Tuy nhiên, sự phát triển này đi kèm với nhiều tranh cãi. Một báo cáo của Liên hợp quốc từng đề cập việc máy bay không người lái Kargu-2 có thể đã tự động xác định và tấn công mục tiêu tại Libya năm 2020, làm dấy lên lo ngại về “robot sát thủ” - các hệ thống có khả năng tự đưa ra quyết định sử dụng vũ lực.
Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh vai trò không thể thay thế của con người trong quá trình kiểm soát. Hiện tại nhiều hệ thống vẫn do con người điều khiển, nhưng việc tích hợp AI vào quá trình ra quyết định đang đặt ra thách thức lớn đối với luật nhân đạo quốc tế. Theo Toby Walsh, chuyên gia AI tại Đại học New South Wales, tốc độ và quy mô của các cuộc tấn công có thể vượt quá khả năng kiểm soát của con người, dẫn đến nguy cơ gia tăng thương vong ngoài dự kiến.
Việc quản lý công nghệ này cũng gặp khó khăn do chuỗi cung ứng AI mang tính toàn cầu và phụ thuộc nhiều vào công nghệ dân sự. Báo cáo của Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm cảnh báo điều này khiến việc kiểm soát trở nên phức tạp hơn.
Trong khi đó, Bộ Chiến tranh Mỹ tiếp tục hợp tác với các công ty công nghệ để phát triển AI quân sự, bao gồm các hợp đồng lớn với OpenAI và các doanh nghiệp khác.
Các chuyên gia nhận định Ukraine đang trở thành một “bãi thử” cho các công nghệ chiến tranh mới. Ngoài mục đích quân sự, robot cũng được sử dụng để hỗ trợ cứu hộ và hậu cần trong môi trường nguy hiểm.
Trước những thay đổi này, cộng đồng quốc tế đang thúc đẩy các nỗ lực xây dựng quy định. Viện Nghiên cứu Giải trừ quân bị của Liên hợp quốc dự kiến tổ chức các cuộc họp trong năm nay nhằm thảo luận tác động của AI đối với hòa bình và an ninh.
Các chuyên gia cho rằng dù còn nhiều thách thức, việc thiết lập các chuẩn mực quốc tế - tương tự như với vũ khí hóa học trước đây - có thể giúp kiểm soát phần nào rủi ro từ công nghệ quân sự mới.
