Từ loài sâm đặc hữu đến "quốc bảo" của Việt Nam
Lai Châu được thiên nhiên ưu đãi với hệ sinh thái núi cao, khí hậu mát mẻ quanh năm, biên độ nhiệt lớn và điều kiện thổ nhưỡng đặc biệt. Đây là vùng sinh trưởng lý tưởng của nhiều loài dược liệu quý, trong đó nổi bật là sâm Lai Châu.
Theo thống kê, hiện toàn tỉnh Lai Châu có khoảng 23.070 ha cây dược liệu với nhiều loài có giá trị như đương quy, thảo quả, sa nhân, bảy lá một hoa... nhưng sâm Lai Châu được xem là "viên ngọc quý" nhờ giá trị khoa học, dược học và tiềm năng kinh tế vượt trội.
Được giới chuyên môn ví như "người anh em" của sâm Ngọc Linh, sâm Lai Châu mang nguồn gen đặc hữu chỉ phân bố ở khu vực núi cao Tây Bắc. Không chỉ sở hữu hàm lượng saponin cao, loài sâm này còn có nhiều hoạt chất quý có giá trị trong chăm sóc sức khỏe.
Theo TS. Phạm Quang Tuyến (Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam), sâm Lai Châu có hàm lượng saponin cao, đặc biệt ở nhóm cây 5-7 năm tuổi, đạt từ 17,68% đến 19,71%, vượt trội so với nhiều loài dược liệu khác như tam thất hoang hay sâm vũ diệp. Đặc biệt, nhiều mẫu sâm có hàm lượng Majonoside R2 (MR2) rất cao - hoạt chất được xem là dấu ấn đặc trưng của sâm Việt Nam.
Kết quả phân tích 105 mẫu sâm Lai Châu 5 năm tuổi cũng cho thấy tới 74 mẫu có hàm lượng MR2 trên 3%, nhiều mẫu lưu hành trên thị trường thậm chí có hàm lượng MR2 vượt cả sâm Ngọc Linh. Đây là cơ sở khoa học quan trọng khẳng định giá trị và tiềm năng phát triển của loài sâm này. Các chỉ tiêu về độ ẩm, tro toàn phần, tỷ lệ vụn nát và tạp chất của sâm Lai Châu cũng cơ bản đáp ứng tiêu chuẩn hiện hành.
Thị trường đang rộng mở
Theo nhiều dự báo quốc tế, thị trường dược liệu và các sản phẩm từ sâm trên thế giới dự kiến đạt khoảng 430 tỷ USD vào năm 2028 nhờ nhu cầu ngày càng lớn đối với các sản phẩm chăm sóc sức khỏe có nguồn gốc tự nhiên. Đây được xem là "đường băng" rộng mở để những sản phẩm có chất lượng cao như sâm Lai Châu tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.
Nhìn thấy cơ hội đó, tỉnh Lai Châu không chỉ xác định sâm là "quốc bảo" cần được bảo tồn lâu dài mà còn mở rộng diện tích và sản lượng để xâm nhập thị trường trong nước và quốc tế.
Theo Nghị quyết số 17-NQ/TU của Tỉnh uỷ Lai Châu, tỉnh đặt mục tiêu năm 2030 diện tích trồng sâm đạt khoảng 3.000ha, tất cả diện tích trồng sâm sẽ được cấp mã số vùng trồng và chỉ dẫn địa lý. Ngoài ra, tỉnh sẽ thu hút, hỗ trợ đầu tư, xây dựng từ 1 đến 2 cơ sở chế biến và chế biến sâu theo quy mô công nghiệp các sản phẩm từ sâm Lai Châu, gắn với vùng nguyên liệu tập trung, sản xuất theo chuỗi, trong đó khoảng 50% cơ sở chế biến đạt tiêu chuẩn chất lượng của Tổ chức Y tế thế giới.
Đến năm 2035, tỉnh sẽ đưa sâm Lai Châu cùng với sâm Việt Nam trở thành ngành hàng mang thương hiệu quốc gia, có giá trị xuất khẩu cao, tiến tới mang thương hiệu quốc tế, tạo nguồn thu quan trọng.
Điểm đáng chú ý trong chiến lược phát triển sâm Lai Châu là địa phương không chạy theo diện tích mà tập trung vào chất lượng. Mục tiêu là phát triển cây sâm theo hướng bền vững, bảo tồn giống gốc, lựa chọn cây đầu dòng chất lượng cao, xây dựng vùng nguyên liệu hữu cơ, sạch và đạt chuẩn quốc tế thay vì mở rộng tràn lan.
Doanh nghiệp đang "đánh thức" giá trị cây sâm Lai Châu
Hiện nay, những tín hiệu tích cực cho cây sâm Lai Châu đã bắt đầu xuất hiện. Một số doanh nghiệp và hợp tác xã đã tham gia đầu tư phát triển vùng trồng, hình thành liên kết với người dân trong trồng, chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Đây được xem là nền tảng quan trọng để xây dựng chuỗi giá trị dược liệu bền vững.
Theo ông Lê Văn Chiều, Giám đốc Công ty TNHH Trí Đức LC, cuối tháng 6 vừa qua, đơn vị đã đem các sản phẩm là cây dược liệu quý như: sâm Lai Châu, tam thất, hoàng tinh trưng bày các sản phẩm tại Hội nghị Xúc tiến đầu tư tỉnh Lai Châu năm 2026 tổ chức tại Hà Nội. Hiện Công ty đang phát triển các cây dược liệu theo hướng liên kết với các hộ dân là đồng bào dân tộc thiểu số. “Vừa qua công ty đã ký cam kết đầu tư với UBND tỉnh mở rộng thêm 700 ha vùng trồng dược liệu gắn với phát triển du lịch cộng đồng dưới tán rừng”, ông Chiều cho biết.
Một doanh nghiệp khác là Công ty cổ phần Sâm Pusilung - được biết đến là đơn vị sở hữu vùng trồng Sâm Lai Châu lớn nhất cả nước tại khu vực núi Pusilung và xã Bum Nưa.
Theo ông Đinh Văn Đô, Chủ tịch HĐQT cổ phần Sâm Pusilung, công ty đang phát triển cây dược liệu dưới tán rừng, trong đó chủ lực là cây sâm Lai Châu. Bên cạnh việc triển khai các bước trồng cây đảm bảo nguồn gốc xuất xứ, đạt tiêu chuẩn GACP-WHO, công ty liên kết, mời các chuyên gia từ Nhật Bản sang triển khai trồng và định hướng chế biến sâu các sản phẩm sâm Lai Châu theo tiêu chuẩn Nhật Bản để xuất khẩu sang thị trường này. Sau khi sản xuất các sản phẩm chế biến sâu cho thị trường khó tính như Nhật Bản, Công ty cổ phần Sâm Pusilung sẽ tiếp tục mở rộng xuất khẩu các sản phẩm đến các thị trường quốc tế khác.
Tuy nhiên, một số chuyên gia cho rằng, lợi thế tự nhiên của cây sâm Lai Châu mới chỉ là điểm khởi đầu. Để bước vào thị trường "tỷ đô", sâm Lai Châu cần tiếp tục được đầu tư mạnh mẽ về nghiên cứu khoa học, tiêu chuẩn chất lượng, công nghệ chế biến, xây dựng thương hiệu và phát triển chuỗi giá trị khép kín.
Hiện sâm Lai Châu vẫn đang được đánh giá theo chuyên luận "Sâm Việt Nam" trong Dược điển Việt Nam V - chủ yếu được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu sâm Ngọc Linh. Trong khi đó, các nghiên cứu đã chứng minh sâm Lai Châu có những đặc điểm hoạt chất riêng biệt, đòi hỏi hệ thống tiêu chuẩn và chuyên luận độc lập để tạo cơ sở pháp lý cho phát triển sản phẩm và mở rộng thị trường.
Song song với đó là yêu cầu hoàn thiện cơ chế bảo hộ nguồn gen, cấp mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, phát triển chế biến sâu và xây dựng thương hiệu quốc gia - những yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế của sản phẩm sâm Lai Châu.
Nếu những "điểm nghẽn" về quy mô sản xuất, chế biến sâu và thị trường được tháo gỡ, sâm Lai Châu sẽ không chỉ là "quốc bảo" của núi rừng Tây Bắc mà còn có cơ hội trở thành một thương hiệu dược liệu mang tầm quốc tế, đóng góp quan trọng vào mục tiêu đưa ngành dược liệu Việt Nam tham gia sâu hơn vào thị trường “tỷ đô” toàn cầu.
