Thác Nhà Thương tọa lạc tại xã Ia Pia (tỉnh Gia Lai), cách bia di tích Chiến thắng Plei Me khoảng 3 km và cách trung tâm Pleiku khoảng 45 km. Tên gọi ban đầu của thác là Grai Píc, trong đó “Grai” nghĩa là thác nước, còn “Píc” là tên làng, cũng là tên dòng suối.
Bệnh viện dã chiến giữa lòng thác
Đỉnh thác là một khối đá vòng cung dài gần 50 m. Từ độ cao hơn 10 m, dòng nước đổ xuống như một tấm rèm trắng xóa. Hơi nước mát lạnh hòa cùng tiếng thác, tiếng gió vọng từ triền đồi. Khi chiều buông, những tia nắng cuối ngày xuyên qua màn nước, tạo nên những vệt sáng lung linh trên mặt suối tạo nên cảnh sắc vừa hùng vĩ vừa kỳ bí.
Thế nhưng, phía sau vẻ đẹp ấy là một câu chuyện lịch sử mà không phải du khách nào cũng biết. Ẩn sau màn nước cuộn trào là một vòm hang rộng lớn, có sức chứa tương đương một hội trường. Trong lòng hang có dải đất gồ ghề nhưng tương đối khô ráo, từng được sử dụng làm nơi điều trị thương binh trong những năm kháng chiến chống Mỹ.
Nhờ địa hình hiểm trở, kín đáo, khó tiếp cận và được những cánh rừng rậm rạp bao quanh, lòng thác Píc trở thành một “lá chắn tự nhiên”, giúp che chở cho bộ đội, thương binh và người dân địa phương trước sự truy quét, oanh tạc của quân địch.
Ông Siu Hồng Phát, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh xã Ia Pia, cho biết Chiến dịch Plei Me diễn ra trên chiến trường Tây Nguyên vào mùa Thu - Đông năm 1965. Đây là một trong những chiến dịch lớn, nơi Quân giải phóng miền Nam lần đầu tiên đương đầu với Sư đoàn Kỵ binh không vận số 1 của Mỹ tại thung lũng Ia Đrăng, dưới chân núi Chư Prông.
Trong những trận đánh ác liệt ấy, số thương binh tăng lên nhanh chóng. Giữa chiến trường rừng núi hiểm trở, việc tìm một nơi đủ kín đáo để cứu chữa và bảo vệ thương binh là yêu cầu cấp thiết.
“Trong chiến dịch này, không ít thương binh của chúng ta buộc phải đưa ra chiến trường để cứu chữa. Với địa thế đặc biệt, thác Píc được chọn làm điểm bệnh viện dã chiến. Từ sau chiến thắng Plei Me, thác chính thức mang tên Nhà Thương như một chứng tích của vùng đất anh hùng”, ông Phát kể.
Theo ông Phát, thời điểm đó, khu vực thác Píc gần như nằm trọn trong rừng già. Những cây cổ thụ vươn cao, tán rừng dày đặc che phủ dòng nước. Ít người biết phía sau thác là một hang đá lớn. Chính sự kín đáo ấy đã khiến nơi đây trở thành địa điểm phù hợp để bộ đội đưa thương binh về điều trị. Lòng hang giữa dòng thác được tận dụng làm nơi trú ẩn, chăm sóc thương binh và làm hậu cứ cho lực lượng quân y.
Ông Kpă Nang, cựu chiến binh tỉnh Gia Lai, vẫn nhớ những năm tháng chiến tranh mà ông từng trải qua. “Trong trận đầu đánh Mỹ ở Tây Nguyên, thương binh bị thương rất nhiều. Khi đấy, Mỹ cho trực thăng bay rợp trời để tìm đánh quân Giải phóng. Mỗi ngày có hàng chục, hàng trăm lượt máy bay quần thảo trên bầu trời”, ông Nang kể.
Giữa những đợt oanh tạc ấy, lòng thác Píc trở thành nơi trú ẩn quý giá. Theo ông Nang, nhờ vị trí khuất sâu trong rừng cùng kết cấu vòm đá đặc biệt, nơi đây giúp bộ đội và người dân tránh được sự phát hiện của máy bay địch. Phía ngoài là tiếng bom đạn và những vòng quần thảo trên bầu trời; phía trong lòng hang, những người lính bị thương được cứu chữa, chờ ngày trở lại đơn vị.
Đừng để chứng tích chìm vào quên lãng
Đó cũng là minh chứng cho khả năng thích nghi và sự linh hoạt của quân, dân Tây Nguyên trong điều kiện chiến trường khắc nghiệt. Từ núi rừng, hang đá đến dòng thác, những yếu tố tự nhiên đều được tận dụng để tạo thành thế trận phòng thủ, che chở con người trước sức mạnh quân sự vượt trội của đối phương.
Chiến tranh đã lùi xa, những cánh rừng từng che chở cho bộ đội nay đã khoác lên mình một diện mạo khác. Tiếng bom đạn năm nào được thay bằng tiếng nước đổ, tiếng gió rừng và bước chân của những người tìm đến khám phá thác Nhà Thương.
Nhưng với những cựu chiến binh từng đi qua chiến tranh, nơi đây chưa bao giờ chỉ là một thắng cảnh. Mỗi lần nhắc đến đồng đội và những năm tháng chiến đấu, giọng ông Kpă Nang chùng xuống. Những người từng sống, chiến đấu và nằm lại giữa đại ngàn ngày một ít đi, trong khi những dấu tích của chiến tranh cũng đang dần phai mờ theo thời gian.
“Rồi thế hệ chúng tôi chẳng còn nữa. Điều mong mỏi lớn nhất của chúng tôi là những chứng tích chiến tranh cần được lưu giữ và bảo vệ để thế hệ sau có thể ngắm thác Nhà Thương hùng vĩ và nhớ về câu chuyện đặc biệt về dòng thác này”, ông Nang xúc động nói.
Sau ngày đất nước hòa bình, thác Nhà Thương từng có một thời gian dài vắng bóng người. Dấu tích chiến tranh nằm im giữa núi rừng, ít được biết đến. Qua nhiều năm, một phần ngọn thác cũng bị sạt, sập do những trận lũ rừng. Với những người từng chứng kiến lịch sử, điều đáng lo không chỉ là sự xuống cấp của một thắng cảnh, mà còn là nguy cơ câu chuyện phía sau dòng thác bị lãng quên.
Ông Nang mong muốn Nhà nước quan tâm đầu tư một con đường thuận lợi để người dân và du khách có thể đến thác Nhà Thương tham quan, tìm hiểu. Khi đó, dòng thác không chỉ trở thành một điểm đến giữa đại ngàn mà còn có thể kể lại câu chuyện về một thời chiến đấu gian khổ, về những người lính đã được che chở giữa lòng núi rừng và về sức mạnh của con người Tây Nguyên trong những năm tháng khốc liệt nhất.
Giữa tiếng nước đổ không ngừng, vòm hang năm xưa vẫn nằm đó. Dòng thác có thể đổi thay theo thời gian, rừng cây có thể khoác lên những màu xanh mới, nhưng ký ức về một bệnh viện dã chiến giữa lòng thác vẫn là phần lịch sử không thể tách rời khỏi vùng đất Plei Me.
Thác Nhà Thương vì thế không chỉ là một cảnh đẹp của Gia Lai. Đó còn là một chứng nhân lặng lẽ của chiến tranh – nơi thiên nhiên từng dang mình che chở con người và hôm nay tiếp tục đứng đó, nhắc nhớ về một thời không thể nào quên.
