"Cuộc cách mạng số" của người con gái Tày
Đến xã Quan Sơn những ngày này, người dân không ai là không biết câu chuyện khởi nghiệp truyền cảm hứng của chị Vi Thị Lụa, một người con ưu tú của đồng bào dân tộc Tày. Từng là một giáo viên Ngữ văn cấp trung học phổ thông, sở hữu cuộc sống ổn định nhiều người mơ ước, nhưng dòng máu gắn bó với nông sản quê hương đã thúc đẩy chị đưa ra quyết định táo bạo vào năm 2020: Rời bục giảng để dấn thân vào con đường sản xuất nông nghiệp.
Chị Lụa chia sẻ: "Lúc mới xin nghỉ việc, gia đình và đồng nghiệp ai cũng cản. Nhưng tôi nhận thấy tiềm năng nông sản địa phương mình vô cùng lớn, trong khi bà con cứ loay hoay sản xuất thô, giá trị kinh tế thấp". Không có sẵn vùng nguyên liệu, chị cùng chồng tự lái xe vượt hàng trăm cây số dọc các tỉnh biên giới để tìm hướng đi riêng. Cuối cùng, nhận thấy xu hướng tiêu dùng sản phẩm chăm sóc sức khỏe xanh, sạch đang lên ngôi, chị quyết định chọn cây diếp cá và rau má làm sản phẩm cốt lõi. Chị phát hiện ra rằng, lá diếp cá sau khi trải qua quy trình sấy lạnh công nghệ cao không còn mùi tanh nồng mà giữ được mùi thơm rất dễ chịu, thích hợp chế biến thành trà túi lọc.
Bước sang giai đoạn 2021 - 2030, trùng với thời điểm triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia (MTQG), mô hình của chị Lụa nhận được xung lực mạnh mẽ từ các chính sách hỗ trợ ứng dụng khoa học kỹ thuật và chuyển đổi số. Năm 2021, sản phẩm trà diếp cá sấy lạnh của chị đạt giải Nhất cuộc thi Phụ nữ khởi nghiệp toàn quốc. Giải thưởng này đã mở ra bước ngoặt mới, đưa Hợp tác xã Chế biến nông sản Lụa Vy tiếp cận sâu rộng vào không gian số.
Chị Lụa không lựa chọn cách phân phối truyền thống phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái. Chị là một trong những người tiên phong tại Lạng Sơn đưa câu chuyện của những người phụ nữ vùng cao, những khó khăn của bà con lên mạng xã hội để làm chất liệu truyền thông. Chị trực tiếp thực hiện các phiên phát sóng trực tiếp (livestream) trên Facebook và TikTok.
Từ những năm 2020 - 2021, mỗi phiên livestream của chị đã thu hút từ 10.000 đến 20.000 lượt xem, mang về hàng trăm đơn hàng mỗi ngày. Đã được cấp chứng nhận sản phẩm đạt chuẩn OCOP: Trà diếp cá xuất sắc đạt OCOP 4 sao, Trà ổi đạt OCOP 3 sao và sản phẩm Trà xạ đen được vinh danh là Sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh, đặc biệt là Trà mâm xôi bầu đất – sản phẩm mới ra mắt từ tháng 5 đến tháng 10 năm 2026 đã bán được 15.000 hộp, là sản phẩm chủ lực trong năm.
Sự thành công của HTX Lụa Vy không chỉ mang lại doanh thu lớn mà còn thay đổi trực tiếp cuộc sống của hàng chục lao động là người dân tộc Tày, Nùng tại địa phương. Hiện tại, HTX duy trì đội ngũ 6 công nhân chính thức (100% là người dân tộc thiểu số), 10 thành viên HTX và cao điểm lao động thời vụ rửa rau có thể lên tới 25 người, chủ yếu là đồng bào người Tày ở vùng núi.
Chị Lăng Thị Toán, một công nhân người Tày gắn bó với HTX từ những ngày đầu, xúc động chia sẻ: "Trước đây, cuộc sống của đồng bào miền núi chúng tôi chỉ biết trông chờ vào cây ngô, cây lúa trên nương, quanh năm bán mặt cho đất bán lưng cho trời mà vẫn nghèo. Từ khi vào làm tại HTX, được chị Lụa hướng dẫn vận hành hệ thống máy sấy lạnh công nghệ cao, tiếp xúc với quy trình đóng gói sạch sẽ, tôi mới hiểu thế nào là làm nông nghiệp khoa học. Không còn phải dầm mưa dãi nắng, thu nhập ổn định từ 7 - 8 triệu đồng/tháng giúp tôi nuôi các con ăn học đàng hoàng. Thậm chí, chị Lụa còn dạy chúng tôi cách sử dụng điện thoại thông minh để phụ giúp đại lý livestream bán hàng, đưa sản phẩm của bản làng đi khắp cả nước. Người dân tộc mình giờ đây tự tin lắm, biết dùng công nghệ để làm giàu rồi!"
Từ "Canh tác xanh" đến "Mạng lưới số" của các thủ lĩnh nông nghiệp
Không chỉ có cây dược liệu hay trà sấy lạnh, làn sóng kinh tế số và nông nghiệp công nghệ cao đang lan tỏa mạnh mẽ sang cả những vùng chuyên canh rau màu, cây ăn quả đặc sản tại các xã, phường trong tỉnh nhờ tư duy nhạy bén của những người đứng đầu HTX.
Nằm tại thủ phủ na gần như lớn nhất xứ Lạng, Hợp tác xã Nông nghiệp xanh Hữu Lũng (thôn Bãi Danh) do ông Lê Đức Hải làm Giám đốc là một ví dụ điển hình cho việc áp dụng số hóa vào nông sản thế mạnh. Không còn cảnh trồng na theo kinh nghiệm, HTX đã đồng bộ đưa 100% diện tích sản xuất lên hệ thống quản lý mã số vùng trồng và nền tảng nông nghiệp thông minh của tỉnh.
Ông Lê Đức Hải chia sẻ: "Đối với loại quả đặc sản như na ta, na sầu hay na dứa Đài Loan, nếu không chứng minh được nguồn gốc sạch thì không bao giờ vào được các phân khúc thị trường cao cấp. Nhờ số hóa vùng trồng, đưa toàn bộ quy trình chăm sóc lên không gian số và dán tem truy xuất nguồn gốc QR, mỗi quả na của HTX khi bán ra đều có một 'lý lịch' minh bạch. Khách hàng Hà Nội hay các tỉnh lớn chỉ cần quét mã là tin tưởng xuống tiền ngay. Công nghệ số đã giúp giá trị quả na Hữu Lũng tăng từ 20 - 30%."
Cách đó không xa, tại vùng biên giới Cao Lộc, Hợp tác xã Rau củ quả sạch Gia Cát đã liên kết với HTX Nông sản Hữu Lũng dưới sự chèo lái của Giám đốc Lê Thị Thanh Trà lại chọn hướng đi bứt phá bằng mô hình canh tác hữu cơ kết hợp gian hàng trực tuyến. Từ những ngày đầu đối mặt với định kiến “rau hữu cơ giá cao khó bán”, bà Trà đã chủ động kết nối, đưa sản phẩm tham gia các sàn thương mại điện tử và chợ công nghệ 4.0.
Giám đốc Lê Thị Thanh Trà bộc bạch: "Người tiêu dùng hiện nay đòi hỏi rất khắt khe về an toàn thực phẩm. Việc HTX Gia Cát ứng dụng máy móc sản xuất theo hướng thực hành nông nghiệp tốt, kết hợp quảng bá, minh bạch chất lượng qua các kênh trực tuyến đã giúp thay đổi hoàn toàn tập quán bán hàng thô. Chúng tôi không còn bị thương lái ép giá tại ruộng; rau củ sạch Gia Cát giờ có thương hiệu riêng, tự tin cạnh tranh sòng phẳng trên thị trường bằng chính chất lượng và độ minh bạch thông tin".
Sự bứt phá của các mô hình kinh tế tập thể nông nghiệp xanh tại xứ Lạng không thể tách rời vai trò định hướng và quản lý chặt chẽ của cơ quan chức năng. Trao đổi về chiến lược phát triển này, lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường Lạng Sơn khẳng định: Giai đoạn 2021 - 2025 vừa qua là một bước ngoặt lớn khi toàn tỉnh thành lập mới được 164 HTX nông nghiệp, nâng tổng số HTX nông nghiệp toàn tỉnh lên 392. Xu hướng ứng dụng khoa học công nghệ, bảo hộ sở hữu trí tuệ và số hóa nông nghiệp đang tạo ra bước đột phá mạnh mẽ.
Qua trao đổi với cơ quan chuyên môn của tỉnh Lạng Sơn được biết: "Kinh tế số trong nông nghiệp không chỉ đơn thuần là việc đưa nông sản lên sàn thương mại điện tử, mà cốt lõi phải bắt đầu từ một nền sản xuất minh bạch, chuyên nghiệp và có trách nhiệm. Thực hiện Nghị định số 38/2026/NĐ-CP của Chính phủ, Lạng Sơn đã siết chặt công tác cấp và giám sát mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói nhằm đáp ứng khả năng truy xuất nguồn gốc tốt nhất. Tính đến nay, toàn tỉnh đang kiểm soát nghiêm ngặt các vùng trồng chủ lực phục vụ tiêu thụ nội địa và xuất khẩu.
Quan điểm của tỉnh là không chạy theo số lượng mà chú trọng duy trì các điều kiện kỹ thuật. Chúng tôi đã kiên quyết thu hồi hoặc tạm dừng những mã số vùng trồng không tuân thủ nhật ký sản xuất hay tự giám sát. Đồng thời, để tạo đòn bẩy, năm 2024 tỉnh đã đưa vào vận hành Hệ thống nền tảng phục vụ sản xuất nông nghiệp thông minh và Phần mềm hệ thống thông tin OCOP. Đây chính là cầu nối pháp lý giúp bảo vệ thương hiệu nông sản xứ Lạng, đồng thời giúp các HTX số hóa thành công câu chuyện sản phẩm, khẳng định uy tín với người tiêu dùng toàn quốc, điển hình như các HTX: Lụa Vy, nông sản Hữu Lũng hay nông nghiệp xanh Hữu Lũng”.
Thực tiễn triển khai cho thấy, Chương trình OCOP và chuyển đổi số tại vùng đồng bào DTTS&MN không thể nóng vội, đòi hỏi sự kiên trì liên tục theo chu trình. Thành công của những điển hình tiên tiến tại Lạng Sơn đã chứng minh: Khi khoa học công nghệ chạm đến đời sống của đồng bào, nó không chỉ thay đổi phương thức sản xuất thô mà còn nâng cao tư duy kinh tế, khơi dậy khát vọng tự lực vươn lên làm giàu bền vững.
