Nghị quyết được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý linh hoạt hơn trong thu hồi, giao đất, cho thuê đất, qua đó khơi thông nguồn lực đất đai cho phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh.
Một trong những nội dung đáng chú ý của Nghị quyết là việc bổ sung trường hợp Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh để xây dựng cơ sở cai nghiện ma túy do lực lượng vũ trang nhân dân quản lý. Quy định này nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong công tác phòng, chống ma túy, bảo đảm an ninh trật tự, an toàn xã hội.
Nghị quyết cũng mở rộng các trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng. Theo đó, các dự án trong khu thương mại tự do, dự án trong trung tâm tài chính quốc tế thuộc diện được thu hồi đất. Đáng chú ý, với các dự án thực hiện thông qua thỏa thuận nhận quyền sử dụng đất, nếu đã hết thời hạn hoặc hết thời gian gia hạn mà chủ đầu tư đã thỏa thuận được trên 75% diện tích đất và trên 75% số lượng người sử dụng đất, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh được xem xét, thông qua việc thu hồi phần diện tích còn lại để giao đất, cho thuê đất cho nhà đầu tư. Quy định này nhằm tháo gỡ tình trạng “tắc” dự án do vướng mắc một phần diện tích nhỏ nhưng kéo dài nhiều năm.
Bên cạnh đó, Nghị quyết cho phép tạo quỹ đất để thanh toán dự án theo Hợp đồng Xây dựng - Chuyển giao (BT), cũng như cho thuê đất tiếp tục sản xuất, kinh doanh đối với tổ chức đang sử dụng đất trong trường hợp Nhà nước thu hồi đất theo quy định.
Về nguyên tắc, việc thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng phải hoàn thành phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và việc bố trí tái định cư theo Luật Đất đai. Tuy nhiên, Nghị quyết quy định một số ngoại lệ nhằm đáp ứng yêu cầu cấp bách của thực tiễn. Cụ thể, đối với dự án quan trọng quốc gia, dự án đầu tư công khẩn cấp, hoặc dự án khác khi có trên 75% người sử dụng đất đồng ý, Nhà nước có thể thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đã được niêm yết công khai. Trường hợp dự án đầu tư công khẩn cấp, dự án tái định cư tại chỗ hoặc dự án bố trí tái định cư theo tuyến công trình chính, việc thu hồi đất cũng có thể được thực hiện trước khi hoàn thành bố trí tái định cư.
Chính phủ được giao quy định chi tiết trình tự, thủ tục đối với các trường hợp thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và trước khi hoàn thành bố trí tái định cư, nhằm bảo đảm thống nhất trong tổ chức thực hiện.
Liên quan đến giao đất, cho thuê đất và chuyển mục đích sử dụng đất, Nghị quyết cho phép trong trường hợp dự án đầu tư có phân kỳ tiến độ hoặc việc thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thực hiện theo tiến độ, người có thẩm quyền được quyết định giao đất, cho thuê đất theo tiến độ dự án hoặc theo tiến độ thu hồi đất. Quy định này tạo điều kiện để dự án sớm triển khai trên thực địa, tránh ách tắc do chờ hoàn tất toàn bộ thủ tục cho cả khu đất.
Nghị quyết cũng khẳng định Nhà nước cho thuê đất đối với các trường hợp không thuộc diện giao đất có thu tiền sử dụng đất hoặc cho thuê đất theo Điều 118 và Điều 119 của Luật Đất đai. Người sử dụng đất được lựa chọn hình thức thuê đất trả tiền một lần cho cả thời gian thuê hoặc trả tiền thuê đất hằng năm, trừ một số trường hợp đặc thù theo Luật Đất đai.
Đối với các dự án đầu tư sử dụng quỹ đất do cơ quan, tổ chức của Nhà nước được giao quản lý, việc cho thuê đất được thực hiện thông qua đấu giá quyền sử dụng đất hoặc đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư thực hiện dự án có sử dụng đất, trừ các trường hợp luật định. Riêng trường hợp cho thuê đất thông qua đấu giá quyền sử dụng đất, người sử dụng đất phải thực hiện nghĩa vụ tài chính theo hình thức trả tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê. Với các dự án đang thuê đất trả tiền hằng năm từ quỹ đất Nhà nước quản lý, Nghị quyết không cho phép chuyển sang hình thức trả tiền thuê đất một lần.
Đáng chú ý, Nghị quyết trao thẩm quyền cho người có thẩm quyền quyết định giao đất, cho thuê đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất trồng lúa, đất rừng đặc dụng, đất rừng phòng hộ, đất rừng sản xuất sang mục đích khác mà không phải trình Hội đồng nhân dân cấp tỉnh chấp thuận, qua đó rút ngắn quy trình, thủ tục hành chính.
Ngoài ra, Nghị quyết bổ sung một số trường hợp giao đất, cho thuê đất không thông qua đấu giá quyền sử dụng đất, không đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư. Các trường hợp này bao gồm diện tích đất dùng để thanh toán cho Hợp đồng BT; dự án thuộc diện Nhà nước thu hồi đất theo Điều 79 của Luật Đất đai và theo Nghị quyết này nhưng không sử dụng vốn nhà nước, đã có quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư và nhà đầu tư; cùng với các dự án năng lượng, dự án du lịch gắn với thương mại, dịch vụ tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.
Việc ban hành Nghị quyết số 254/2025/QH15 được đánh giá là bước đi quan trọng nhằm tháo gỡ các “điểm nghẽn” pháp lý trong thi hành Luật Đất đai, tạo sự linh hoạt cần thiết nhưng vẫn bảo đảm nguyên tắc quản lý chặt chẽ, minh bạch, hài hòa lợi ích của Nhà nước, người dân và doanh nghiệp.
