Hàng nghìn tỷ đồng đang chờ lời giải từ PPP
Theo Bộ Xây dựng, kế hoạch phát triển mạng lưới đường bộ cao tốc giai đoạn 2026 - 2030, Việt Nam dự kiến xây dựng mới 2.829km, đồng thời mở rộng, hoàn thiện 1.187km cao tốc hiện hữu với tổng nhu cầu vốn khoảng 1,269 triệu tỷ đồng.
Trong số này, khoảng 423.000 tỷ đồng đã được cân đối, bố trí từ ngân sách Nhà nước và cam kết của nhà đầu tư. Như vậy, khoảng 846.000 tỷ đồng vẫn cần tiếp tục huy động từ các nguồn lực ngoài ngân sách.
Để thu hút nguồn vốn này, Bộ Xây dựng xác định 29 dự án đường bộ cao tốc ưu tiên xúc tiến, kêu gọi đầu tư theo phương thức PPP trong giai đoạn 2026 - 2030 với kinh phí dự kiến khoảng 922.812 tỷ đồng.
Danh mục được lựa chọn dựa trên các tiêu chí như nhu cầu vận tải, khả năng kết nối vùng, kết nối các trung tâm kinh tế, cảng biển, khu kinh tế; ưu tiên các tuyến cần mở rộng, hoàn thiện và những dự án có điều kiện thuận lợi để huy động nguồn lực xã hội.
Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Phạm Văn Binh, Phó Chủ tịch HĐQT Công ty CP Tập đoàn Đức Long Gia Lai, kiến nghị trước năm 2030 ưu tiên đầu tư hai tuyến cao tốc Pleiku - Buôn Ma Thuột - Gia Nghĩa và Pleiku - Lệ Thanh theo phương thức PPP.
Hai tuyến cao tốc đóng vai trò trục dọc kết nối các trung tâm sản xuất, chế biến, du lịch với các tuyến ngang như Quy Nhơn - Pleiku, Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột và Gia Nghĩa - Chơn Thành.
Tuyến Pleiku - Lệ Thanh dài gần 55km, kết nối Pleiku với cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh sẽ hoàn thiện hành lang giao thương từ khu vực cảng biển qua Tây Nguyên tới biên giới.
Theo lãnh đạo Đức Long Gia Lai, hai tuyến gặp nhau tại Pleiku, qua đó tạo mạng lưới kết nối hàng hóa giữa Tây Nguyên với duyên hải miền Trung và Đông Nam Bộ, mở thêm hướng giao thương qua biên giới.
Với tuyến Pleiku - Buôn Ma Thuột - Gia Nghĩa, doanh nghiệp đã ký hợp đồng tư vấn khảo sát, lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi sau khi được chấp thuận là nhà đầu tư đề xuất dự án theo phương thức PPP.
Doanh nghiệp kiến nghị đẩy nhanh quá trình thẩm định, nghiên cứu phân kỳ đầu tư phù hợp với khả năng bố trí vốn và mặt bằng để có thể triển khai sớm.
Đối với tuyến Pleiku - Lệ Thanh, UBND tỉnh Gia Lai là cơ quan Nhà nước có thẩm quyền. Dự án hiện được quy hoạch đầu tư sau năm 2030 nhưng có thể nghiên cứu sớm nếu địa phương huy động được nguồn lực.
Về phương án tài chính, Đức Long Gia Lai đang nghiên cứu kịch bản vốn Nhà nước tham gia khoảng 70%, nhà đầu tư thu xếp khoảng 30%.
Doanh nghiệp nhấn mạnh đây mới là phương án sơ bộ, chưa được cấp có thẩm quyền phê duyệt và tỷ lệ vốn Nhà nước trên 50% chỉ được áp dụng khi đáp ứng các điều kiện theo quy định pháp luật về PPP.
Đồng thời sẽ tiếp tục kiểm chứng lưu lượng liên tỉnh, giao thương cửa khẩu theo các kịch bản thận trọng, lượng hóa các chi phí về địa chất, vật liệu, giải phóng mặt bằng và tái định cư.
Không thể chỉ dựa vào tín dụng ngân hàng
Nếu nguồn vốn là điều kiện quyết định để hiện thực hóa mạng lưới cao tốc, thì khả năng huy động vốn dài hạn đang trở thành một trong những vấn đề then chốt của PPP.
Theo ông Trần Hoài Nam, Phó Giám đốc Khối Khách hàng doanh nghiệp VietinBank, nhu cầu vốn cho hạ tầng giao thông rất lớn trong khi nguồn lực ngân sách Nhà nước có giới hạn. Vì vậy, PPP đang trở thành một công cụ quan trọng để huy động nguồn lực xã hội.
Tuy nhiên, các dự án hạ tầng giao thông thường có tổng mức đầu tư lớn, thời gian hoàn vốn dài và mức độ rủi ro cao. Nhà đầu tư chỉ đáp ứng một phần bằng vốn chủ sở hữu và vốn Nhà nước, trong khi phần còn lại phải huy động từ tín dụng và các nguồn vốn dài hạn khác.
Với các dự án quy mô lớn, việc một ngân hàng đơn lẻ cung cấp phần lớn vốn vay có thể tạo áp lực về giới hạn cấp tín dụng, thanh khoản, vốn tự có và mức độ tập trung rủi ro.
Do vậy, các ngân hàng thương mại có thể phải tham gia theo hướng thu xếp vốn, đồng tài trợ và phân tán rủi ro.
Ông Nam cho biết ngân hàng cũng không chỉ cung cấp vốn mà còn tham gia quản trị, giám sát dòng tiền trong toàn bộ vòng đời dự án.
Trong giai đoạn xây dựng, các rủi ro được quan tâm gồm giải phóng mặt bằng, chậm tiến độ, tăng tổng mức đầu tư, năng lực nhà thầu và khả năng góp đủ vốn chủ sở hữu.
Khi dự án vận hành, trọng tâm chuyển sang lưu lượng, doanh thu, giá phí, chi phí vận hành và khả năng trả nợ.
Tại thời điểm 31/8/2026, tổng dư nợ quy đổi của các dự án PPP tại VietinBank đạt 36.215 tỷ đồng, phân bổ tại 26 dự án/khách hàng, tương đương 1,72% tổng quy mô dư nợ của ngân hàng.
Đại diện VietinBank kiến nghị tiếp tục hoàn thiện cơ chế chia sẻ rủi ro, đẩy nhanh việc xác định doanh thu giảm, kiểm toán doanh thu và bố trí ngân sách kịp thời đối với phần nghĩa vụ của Nhà nước.
Bên cạnh tín dụng, một kênh vốn khác được các chuyên gia nhấn mạnh là trái phiếu dự án.
Ông Nguyễn Việt Long, Phó Tổng Giám đốc Công ty tư vấn quốc tế Ernst & Young, cho rằng Việt Nam cần đa dạng hóa các kênh huy động vốn dài hạn. Bởi nếu chỉ dựa vào tín dụng ngân hàng, áp lực đối với hệ thống tài chính sẽ rất lớn khi quy mô đầu tư hạ tầng ngày càng tăng.
Số liệu EY tổng hợp, quy mô thị trường trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam hiện mới tương đương khoảng 10 - 11% GDP, trong khi tỷ lệ này tại Hàn Quốc khoảng 80% và Malaysia khoảng 45%. Điều đó cho thấy dư địa phát triển kênh vốn này còn đáng kể.
Theo ông Long, trái phiếu không thay thế tín dụng ngân hàng mà có thể bổ sung cho nguồn vốn tín dụng. Trong giai đoạn đầu, ngân hàng vẫn đóng vai trò quan trọng khi dự án chưa có dòng tiền.
Sau khi công trình hoàn thành, đi vào khai thác ổn định và doanh thu được kiểm chứng, dự án có thể tiếp cận thêm trái phiếu, quỹ đầu tư hạ tầng hoặc các nguồn vốn dài hạn khác.
Cùng với đó, cần tăng cường sự tham gia của các nhà đầu tư tổ chức như quỹ đầu tư, doanh nghiệp bảo hiểm và các quỹ phát triển dài hạn.
