Từ công trường Phú Quốc đến bài toán năng lực ngành đường sắt
Những ngày đầu tháng 10/2026, công trường dự án Đường sắt nhẹ (LRT) Phú Quốc diễn ra khẩn trương. Trên những thanh ray mới, ông Nguyễn Trung Kiên, công nhân Công ty CP Đường sắt Vĩnh Phú, cẩn trọng siết từng bu lông theo đúng lực quy định.
Người thợ đường sắt lâu năm đã quen dần với điều kiện thi công và những yêu cầu kỹ thuật mới. Vốn gắn bó với công việc duy tu đường sắt khổ 1.000 mm, tại Phú Quốc, ông Kiên phải làm quen với khổ đường tiêu chuẩn 1.435 mm cùng hệ thống cấu kiện, thiết bị khác biệt.
“Nghĩ đến ngày công trình hoàn thành, khách quốc tế đi trên những chuyến tàu điện mà mình góp sức xây dựng, tôi thấy vui và tự hào lắm. Đây chắc chắn là kỷ niệm đáng nhớ nhất đời công nhân”, ông Kiên chia sẻ.
Khi chuyển từ hệ thống đường sắt truyền thống sang đường sắt đô thị, đường sắt tốc độ cao, không chỉ thiết bị và kết cấu hạ tầng thay đổi mà quy trình thi công, tiêu chuẩn kỹ thuật, phương thức quản lý và yêu cầu nhân lực cũng phải thay đổi tương ứng.
Theo Chủ tịch Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam Đặng Sỹ Mạnh, LRT Phú Quốc không đơn thuần là công trình phục vụ APEC 2027, dự án còn là phép thử đối với khả năng tổ chức thực hiện, huy động nguồn lực và tiếp cận công nghệ đường sắt đô thị của ngành đường sắt Việt Nam.
Kinh nghiệm tích lũy từ dự án sẽ là cơ sở quan trọng để đội ngũ kỹ sư, công nhân từng bước tham gia những công trình có quy mô và yêu cầu kỹ thuật cao hơn.
Đặt trong bối cảnh Việt Nam chuẩn bị triển khai hàng loạt dự án đường sắt quy mô lớn, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết.
Bởi đầu tư hạ tầng đường sắt không chỉ là xây dựng đường ray, nhà ga hay mua sắm đoàn tàu mà còn là quá trình hình thành một ngành công nghiệp với nhiều lĩnh vực liên kết, từ khảo sát, thiết kế, xây dựng, cơ khí chế tạo đến tín hiệu, điều khiển, vận hành và bảo trì.
Không chỉ xây dựng công trình, phải từng bước làm chủ công nghệ
Ông Trần Đình Tùng - Chủ tịch Hội Kỹ sư Xây dựng Việt Nam nhìn nhận, kinh nghiệm từ các sự kiện chuyên ngành lớn trên thế giới như InnoTrans tại Đức, MetroTrans tại Trung Quốc hay Asia Pacific Rail tại Thái Lan cho thấy vai trò quan trọng của việc kết nối các mắt xích trong chuỗi giá trị ngành đường sắt.
Thực tế, ngành đường sắt và metro thế giới đang chuyển dịch theo hướng tích hợp công nghệ, tối ưu vận hành và gắn kết giao thông công cộng với phát triển đô thị theo mô hình TOD.
Điều đó đặt ra yêu cầu Việt Nam không thể chỉ tiếp cận các dự án dưới góc độ xây dựng công trình mà cần nhìn nhận đây là cơ hội phát triển năng lực công nghiệp, công nghệ và hệ sinh thái doanh nghiệp trong nước.
Với dự án đường sắt tốc độ cao trục Bắc - Nam, quy mô đầu tư lớn cùng yêu cầu kỹ thuật phức tạp mở ra cơ hội cho các doanh nghiệp xây dựng, cơ khí và công nghệ trong nước.
Tuy nhiên cơ hội chỉ thực sự trở thành năng lực nếu doanh nghiệp có sự chuẩn bị từ sớm về nhân lực, công nghệ, tài chính và khả năng hợp tác quốc tế.
Từ phía góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Quang Huy - Phó Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc Tập đoàn Đèo Cả cho rằng, doanh nghiệp trong nước cần chủ động chuẩn bị thay vì chờ đến khi dự án triển khai mới bắt đầu tìm hiểu, tiếp cận.
Đèo Cả đang tập trung vào hai hướng chính là đào tạo nguồn nhân lực chuyên biệt và nghiên cứu, phát triển các giải pháp công nghệ có khả năng nội địa hóa.
“Chúng tôi có thế mạnh về nguồn lực con người, tài chính, đang nghiên cứu tìm hiểu các đơn vị quốc tế có kinh nghiệm, uy tín về công nghệ đường sắt để hợp tác, hướng tới nội địa hóa hoạt động sản xuất phục vụ dự án đường sắt tốc độ cao”, ông Nguyễn Quang Huy cho biết.
Thực tế cho thấy, nếu chỉ tập trung vào tiến độ xây dựng và đưa công trình vào khai thác mà thiếu cơ chế thúc đẩy doanh nghiệp nội địa tham gia, Việt Nam có thể sở hữu những tuyến đường sắt hiện đại nhưng vẫn phụ thuộc lớn vào công nghệ, thiết bị và dịch vụ từ bên ngoài.
Ngược lại, nếu biết tận dụng các dự án lớn để đào tạo nhân lực, tiếp nhận chuyển giao công nghệ, phát triển công nghiệp hỗ trợ và hình thành mạng lưới nhà cung cấp trong nước, mỗi công trình sẽ trở thành một bước tích lũy năng lực cho ngành đường sắt.
