Cần có quy định kiểm soát quyền lực của thanh tra
Luật Thanh tra đã quy định tương đối chặt chẽ về thẩm quyền, nội dung, trình tự thủ tục giúp hoạt động thanh tra trở nên minh bạch, hiệu quả, bảo vệ quyền lợi chính đáng của đối tượng bị thanh tra.
Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp phản ánh tình trạng một số cơ quan nhà nước tránh áp dụng các quy định chặt chẽ về thanh tra bằng cách tiếp cận doanh nghiệp nhưng không gọi là thanh tra, mà gọi là kiểm tra.
“Hiện đang không có quy định pháp luật điều chỉnh cụ thể về hoạt động kiểm tra hoặc có quy định nhưng rất chung chung, không minh bạch, dẫn đến nguy cơ bị lạm dụng rất cao”, ông Đậu Anh Tuấn – Phó Tổng thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) nói.
Nhiều trường hợp pháp luật chuyên ngành chỉ quy định cơ quan quản lý chuyên môn có quyền kiểm tra doanh nghiệp, nhưng không có quy định cụ thể về kế hoạch kiểm tra, thời hạn kiểm tra, căn cứ kiểm tra, quyết định kiểm tra, đoàn kiểm tra, thủ tục thực hiện kiểm tra… Như vậy, đây mới chỉ có quy định trao quyền chứ chưa có quy định kiểm soát quyền lực, theo ông Đậu Anh Tuấn.
Các hoạt động thanh tra, kiểm tra quá mức cần thiết, và đang bị lạm dụng, nội dung thanh tra, kiểm tra bị trùng lặp đã và đang tạo ra những gánh nặng không cần thiết cho doanh nghiệp.
Theo phản ánh của nhiều doanh nghiệp, việc cơ quan thanh tra lựa chọn đối tượng, nội dung, phạm vi, thời kỳ thanh tra nhiều lúc còn tuỳ tiện, thậm chí có dấu hiệu bị lạm dụng.
Đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu - Ủy viên thường trực Ủy ban Kinh tế của Quốc hội lo ngại trước hiện tượng cán bộ lợi dụng công tác thanh tra, kiểm tra để nhũng nhiễu doanh nghiệp. Một số doanh nghiệp bị thanh tra, kiểm tra quá mức. Doanh nghiệp phải dành nhiều thời gian, bỏ dở công việc kinh doanh chỉ để xoay sở với những yêu cầu của cán bộ thanh tra, kiểm tra.
Chỉ thanh tra đột xuất khi thấy dấu hiệu vi phạm
Luật Thanh tra đang được bàn để sửa đổi. Trong dự thảo luật sửa đổi đã đề cập đến hoạt động kiểm tra với hai nguyên tắc cơ bản là tránh chồng chéo giữa thanh tra và kiểm tra, đồng thời để pháp luật chuyên ngành quy định về hoạt động kiểm tra.
Ông Đậu Anh Tuấn thấy rằng quy định như dự thảo luật vẫn sẽ không giải quyết được vấn đề lạm dụng hoạt động kiểm tra để nhũng nhiễu doanh nghiệp.
“Chúng tôi cũng hiểu rằng, hoạt động kiểm tra vốn rất đa dạng và việc để pháp luật chuyên ngành quy định cụ thể là hợp lý. Tuy nhiên, cũng cần có những nguyên tắc tối thiểu làm định hướng để xây dựng các quy định về kiểm tra tại pháp luật chuyên ngành”, Phó Tổng thư ký của VCCI nêu quan điểm. Điều này đã được làm tương tự với việc kiểm soát thủ tục hành chính.
Ông Đậu Anh Tuấn cho hay, VCCI vừa có bản góp ý khá chi tiết cho dự thảo Luật Thanh tra sửa đổi. Trong đó, VCCI đề nghị bổ sung thêm các quy định mang tính nguyên tắc, làm cơ sở để pháp luật chuyên ngành quy định về hoạt động kiểm tra và thực hiện hoạt động kiểm tra.
Theo VCCI, khi xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật có trao quyền kiểm tra cho các cơ quan nhà nước thì cần có tiêu chuẩn tối thiểu của các quy định đó.
Phải quy định rõ: về kế hoạch kiểm tra hoặc kiểm tra đột xuất, cơ quan nào có thẩm quyền kiểm tra, thời hạn thực hiện kiểm tra tối đa, người thực hiện kiểm tra, nội dung, phạm vi, thời kỳ kiểm tra…
Trừ khi pháp luật chuyên ngành có quy định khác, khi thực hiện việc kiểm tra thì phải đáp ứng các yêu cầu tối thiểu là phải có quyết định kiểm tra do người có thẩm quyền ký. Quyết định kiểm tra phải nêu rõ: căn cứ ra quyết định kiểm tra; thành viên đoàn kiểm tra; đối tượng, nội dung, phạm vi, thời kỳ kiểm tra, thời hạn kiểm tra…
Để ngăn chặn sự lạm dụng, VCCI đề nghị Luật Thanh tra bổ sung nguyên tắc quy định về việc lựa chọn đối tượng, phạm vi và thời gian thanh tra theo quản lý rủi ro.
Theo dự thảo Luật Thanh tra sửa đổi, một trong những căn cứ ra Quyết định thanh tra là theo yêu cầu của Thủ trưởng cơ quan quản lý nhà nước. Đây được hiểu là trường hợp thanh tra đột xuất. Nội dung này được hiểu rằng kể cả trong trường hợp không có dấu hiệu vi phạm pháp luật, không có khiếu nại, tố cáo thì vẫn có thể tiến hành hoạt động thanh tra đột xuất.
“Quy định như vậy là chưa hợp lý vì Thủ tưởng cơ quan quản lý nhà nước cũng không thể tuỳ tiện yêu cầu thanh tra đột xuất. Vì vậy trong luật phải quy định thanh tra đột xuất phải xuất phát từ các dấu hiệu vi phạm pháp luật hoặc có khiếu nại, tố cáo”, ông Đậu Anh Tuấn nói.
Đồng tình với góp ý của VCCI, ông Phan Đức Hiếu phát biểu: Thanh tra doanh nghiệp nên theo hướng giảm tối đa ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh bình thường của doanh nghiệp.
Bỏ kế hoạch thanh tra định kỳ, theo kế hoạch hoặc nếu cần thiết phải được thực hiện theo hướng áp dụng nguyên tắc quản lý rủi ro và cần được báo trước và minh bạch hoá.
Cần tách riêng quy định về thanh tra doanh nghiệp thành một chương riêng để tránh chồng chéo, trùng lặp do hoạt động doanh nghiệp đa ngành, đa lĩnh vực, là đối tượng của nhiều cơ quan thanh tra chuyên ngành.
Nhấn mạnh, mục tiêu thanh tra là để doanh nghiệp yên tâm tuân thủ pháp luật, chứ thanh tra không phải là để soi mói doanh nghiệp, ông Phan Đức Hiếu rất không đồng tình với quy định cơ quan thanh tra được trích lại một tỷ lệ % khoản thu hồi sau thanh tra để phục vụ cho hoạt động thanh tra. Việc được trích lại khoản thu này đã tạo nên động lực lệch lạc trong công tác thanh tra, kiểm tra.
“Tôi đề nghị Chính phủ nghiên cứu có thể sung thêm ngân sách cho cơ quan thanh tra hoạt động nếu cần thiết thay vì để lại một phần tiền phạt thu từ thanh tra. Như vậy cơ quan thanh tra có kinh phí hoạt động tốt và hoạt động thanh tra đúng mục tiêu, không bị lạm dụng”, đại biểu Phan Đức Hiếu đề nghị.
