Đau đáu gìn giữ dân ca dân tộc Dao
Ở thị trấn Tây Yên Tử, Nghệ nhân Ưu tú Triệu Thị Bình là người nổi tiếng đi đầu và giàu tâm huyết vào công tác bảo tồn văn hóa của dân tộc mình, nổi bật trong việc truyền dạy thêu và hát dân ca.
Không chỉ lưu truyền dân ca Dao, Nghệ nhân Ưu tú Triệu Thị Bình (ngoài cùng bên trái) còn tích cực truyền dạy nghề thêu tay truyền thống của dân tộc.
Bà Triệu Thị Bình đã dành gần 40 năm cho việc gìn giữ và bảo tồn vốn dân ca cổ của dân tộc mình ở Bắc Giang. Lên 10 tuổi, bà được mẹ truyền cho cách hát dân ca dân tộc Dao.
Bà Bình chia sẻ: “Ngay từ khi còn nhỏ, tôi đã được nghe bà, mẹ hát những làn điệu dân ca của dân tộc mình nên đã ngấm dần vào trong tâm hồn. Ngày xuân, ngày hội hay trong lễ cấp sắc tôi đều theo mẹ, theo chị và lắng nghe để học hát. Đến năm 14 tuổi tôi đã thuộc rất nhiều bài dân ca dân tộc Dao lời cổ, tham gia vào tốp hát của địa phương thường đi giao lưu ở các nơi vào dịp đầu xuân".
Bà Bình thuộc rất nhiều các bài dân ca với những thể loại khác nhau như: Hát trong nghi lễ cấp sắc, hát trong đám cưới, hát đối đáp, hát giao duyên, hát uống rượu…
Bà Bình cho biết, hát dân ca dân tộc Dao có những kỹ thuật cơ bản như: Vang, rền, không chỉ đòi hỏi tròn vành, rõ chữ, mượt mà, sâu lắng mà còn phải có kỹ thuật ngân, luyến láy, ngắt câu. Một lời ca của dân tộc Dao thường có hai phần: Lời chính và lời phụ. Lời chính là phần cốt lõi phản ánh nội dung của bài hát, lời phụ gồm tất cả những tiếng nằm ngoài lời ca chính, là tiếng đệm, tiếng đưa hơi bổ sung ý nghĩa cho lời ca chính làm cho tiếng hát trôi chảy, lời ca phong phú, linh hoạt.
Nghệ nhân Triệu Thị Bình cho biết, đến năm 1990, bà đã thuộc 120 bài dân ca Dao lời cổ trong nghi lễ cấp sắc của dân tộc Dao Thanh Phán, đến nay thì thuộc hàng trăm bài theo lời cổ và cả những bài lời mới. Bà Bình luôn ghi chép cẩn thận những bài hát trong cuốn sổ tay, trong đó có những bài tự đặt lời dựa theo làn điệu dân ca Dao như: Lây lău cngoa -Lời ru con, Dìu miền ên Đảng- Người Dao ơn Đảng, Dìu miền chẳng Pé Hồ- Người Dao nhớ Bác Hồ...
Không chỉ thuộc nhiều điệu hát dân ca, nghệ nhân Triệu Thị Bình còn mong muốn để lại những câu hát ấy cho con cháu mai sau. Bà đã nhiều năm tham gia thi hát dân ca trong ngày hội văn hóa các dân tộc của huyện và tỉnh đều đạt thành tích cao như: Huy chương Vàng hội diễn nghệ thuật quần chúng do tỉnh Quảng Ninh tổ chức năm 1997; giải 3 liên hoan giọng hát hay dân ca các dân tộc trên sóng phát thanh, truyền hình tỉnh Bắc Giang năm 1998; Huy chương Bạc liên hoan giọng hát hay dân ca các dân tộc trên sóng phát thanh toàn quốc lần thứ nhất năm 1998; Huy chương Bạc tại ngày hội văn hoá các dân tộc vùng Đông Bắc lần thứ nhất tại Lạng Sơn năm 1999.
Những năm qua, Nghệ nhân Triệu Thị Bình đã bỏ nhiều công sức truyền lại cho các thế hệ trẻ trong bản, xã những làn điệu dân ca dân tộc Dao. Bắt đầu từ năm 1999 bà Bình đã truyền dạy hát dân ca dân tộc Dao cho hàng chục người trong vùng. Với những đóng góp cho việc bảo tồn và phát huy di sản văn hoá dân tộc Dao, năm 2019, bà Triệu Thị Bình vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú trong loại hình Nghệ thuật trình diễn dân gian.
Bền bỉ "giữ lửa" và truyền dạy nghề thêu trang phục truyền thống của người Dao cho thế hệ trẻ
Bà Bình kể rằng ngày xưa, phụ nữ Dao ở nơi bà sống đều học thêu. Bởi lẽ, khi đi lấy chồng, bất kỳ cô gái Dao nào cũng phải biết thêu, may vá quần áo truyền thống. Nếu người phụ nữ Dao nào không biết thêu, thì rất khó lấy chồng.
Mỗi cô gái Dao dù kém nhất cũng phải tự tay thêu được một bộ quần áo truyền thống để mặc vào ngày cưới. Việc thêu những họa tiết hoa văn giống như một nét duyên trên trang phục truyền thống của người Dao.
“Từ năm 8 tuổi, tôi đã biết thêu. Lớn lên chút nữa, tôi đã thêu thành thục khăn, quần áo của người Dao. Đến bây giờ, tôi vẫn miệt mài giữ lửa việc thêu trang phục truyền thống này”, bà Bình chia sẻ.
Bà Bình truyền dạy thêu trang phục truyền thống cho các cháu trong gia đình. Ảnh: Nguyễn Thắng
Hiện nay, người Dao ở nơi bà Bình sống dần quen mặc quần áo tây, trang phục truyền thống bị lãng quên. Song, dù cuộc sống có nhiều thay đổi, nhưng bà Bình vẫn bền bỉ với công việc thêu trang phục truyền thống, với mong muốn giữ lại cái hồn cho những bộ quần áo của người Dao. Dù đã bước sang tuổi 63, nhưng đôi tay nghệ nhân Triệu Thị Bình vẫn thoăn thoắt từng đường kim, mũi chỉ khi thêu.
Mấy năm gần đây, nhiều người Dao ở thị trấn Tây Yên Tử bắt đầu khôi phục việc mặc quần áo truyền thống trong ngày cưới để giữ gìn bản sắc văn hóa cho con cháu. Có người tìm đến tận nhà bà Bình để học nghề. Dù đêm hay ngày, bà Bình đều ân cần dạy thêu cho người Dao.
Năm 2019, thị trấn Tây Yên Tử có mở lớp dạy thêu trang phục truyền thống cho các em nhỏ người Dao. Từ đó đến này, bà Bình tích cực tham gia lớp học để truyền dạy thêu cho các bạn trẻ. Lớp học có 12 em. Đến nay, nhiều em trong lớp học đã thêu thành thục. Hiện tại nghệ nhân Triệu Thị Bình đang phát triển việc thêu các sản phẩm truyền thống của người Dao để bán cho khách du lịch tham quan Tây Yên Tử.
Nguyễn Tuyết
