Với nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, việc đọc sách không chỉ là một thói quen, mà còn là nền tảng giúp con người giữ vững nội lực trước những biến động của đời sống xã hội hiện đại.
Đọc để ‘giữ mình’ trong thời đại nhiễu loạn thông tin
Từ góc nhìn của một người làm sơn mài lâu năm, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát ví văn hóa đọc như lớp sơn lót trong nghề sơn mài - một yếu tố tưởng chừng vô hình nhưng quyết định độ bền và chiều sâu của toàn bộ tác phẩm. “Nếu lớp lót không chắc, các lớp sau dù đẹp đến đâu cũng dễ bong, dễ nứt”, nghệ nhân Tấn Phát nói.
Trong xã hội hiện đại, nơi thông tin bủa vây mỗi ngày, từ tin giả đến những cảm xúc tiêu cực lan truyền nhanh chóng, thói quen đọc sâu trở thành một “tấm lá chắn” giúp con người giữ được sự tỉnh táo. Theo ông, đọc sách không chỉ giúp tích lũy tri thức, mà còn rèn luyện khả năng phản biện, sự bình tĩnh và năng lực tự định hướng trước dòng chảy thông tin hỗn loạn.
“Đọc không chỉ để biết, mà để giữ mình”, ông Phát nhấn mạnh. Khái niệm “hệ miễn dịch tinh thần” mà ông nhắc đến chính là khả năng tự bảo vệ trước những tác động tiêu cực từ môi trường thông tin - một năng lực ngày càng trở nên cần thiết trong thời đại số.
Sự phát triển của AI và các nền tảng số mang lại nhiều tiện ích chưa từng có. Người dùng có thể tiếp cận tri thức nhanh hơn, mở rộng góc nhìn và tiết kiệm thời gian cho những công việc lặp lại. Tuy nhiên, theo nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, chính sự tiện lợi này cũng tiềm ẩn nguy cơ làm “mỏng” đi tư duy con người.
Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát chỉ ra những biểu hiện phổ biến của việc tiếp nhận thông tin một cách hời hợt: chỉ đọc tiêu đề đã vội kết luận, chỉ xem bản tóm tắt mà bỏ qua nội dung cốt lõi, hay phụ thuộc hoàn toàn vào các câu trả lời có sẵn mà không tự đặt câu hỏi. Khi đó, công nghệ không còn là công cụ hỗ trợ mà trở thành yếu tố làm suy giảm năng lực tư duy.
“Ranh giới nằm ở ý thức của người dùng”, nghệ nhân Tấn Phát khẳng định. Nếu biết sử dụng công nghệ để đào sâu, nó sẽ là trợ thủ đắc lực. Ngược lại, nếu dùng để thay thế suy nghĩ, con người sẽ nhanh chóng trở nên nông cạn.
Thực tế hiện nay cho thấy xu hướng đọc nhanh, đọc lướt đang ngày càng phổ biến, đặc biệt trong môi trường số. Theo nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, điều này giống như việc nhìn một bức tranh sơn mài qua màn hình điện thoại: có thể thấy hình và màu, nhưng khó cảm nhận được độ sâu, độ ánh và “hơi thở” của tác phẩm.
Ông cho rằng nếu một thế hệ chỉ quen với việc đọc nhanh, hệ quả sẽ không chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận thông tin hời hợt. Tư duy sẽ trở nên đứt đoạn, khả năng tập trung suy giảm, và cảm xúc cũng trở nên nông, ngắn hạn hơn.
Ngược lại, đọc chậm mang lại những giá trị khó thay thế: giúp suy nghĩ có chiều sâu, cảm xúc có độ lắng và con người học được cách chiêm nghiệm. Dù thừa nhận đọc sâu đang bị thu hẹp, ông không bi quan. Theo ông, khi con người rơi vào trạng thái “bội thực thông tin”, họ sẽ tự tìm lại nhu cầu đọc sâu như một cách cân bằng tự nhiên.
Xây dựng thói quen đọc từ những điều đơn giản
Theo nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, để duy trì "nhịp đọc" bền vững trong xã hội hiện nay, chúng ta cần bắt đầu từ những yếu tố rất đời thường.
Trong gia đình, thay vì ép buộc, các bậc phụ huynh nên tạo ra một không gian đọc sách. Hình ảnh người lớn đọc sách sẽ có sức lan tỏa mạnh mẽ hơn bất kỳ lời khuyên nào. “Cha mẹ đọc, con sẽ đọc” - nguyên tắc giản dị nhưng hiệu quả này, theo ông, chính là nền tảng đầu tiên của văn hóa đọc.
Ở nhà trường, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát cho rằng không nên biến việc đọc thành nhiệm vụ mang tính áp lực. Học sinh cần được tự do lựa chọn sách và bày tỏ cảm nhận cá nhân. Khi đó, việc đọc mới thực sự trở thành một trải nghiệm tự nhiên và thú vị.
Bên cạnh đó, các thiết chế văn hóa như thư viện, làng nghề hay không gian sáng tạo cần tạo ra những mô hình kết hợp giữa đọc và trải nghiệm. Ví dụ, đọc về sơn mài rồi được trực tiếp chạm, thử làm, sẽ giúp người đọc hiểu sâu hơn về tri thức. Đối với lớp trẻ, thay vì kéo họ ra khỏi môi trường số, ông đề xuất đưa văn hóa đọc vào chính môi trường này, nhưng theo hướng sâu sắc hơn: đọc có dẫn dắt, có thảo luận và gắn với trải nghiệm cá nhân.
Trong bối cảnh thông tin cạnh tranh từng giây, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát cho rằng người viết - từ nhà văn, nhà thơ đến người làm nội dung cần có sự thích ứng, nhưng không phải bằng cách “chiều” thị hiếu dễ dãi.
Theo ông, tác phẩm hôm nay cần có khả năng “chạm nhanh” vào cảm xúc ban đầu để thu hút người đọc, nhưng điều giữ họ ở lại vẫn phải là chiều sâu nội dung. Hình thức có thể linh hoạt, nhưng nội dung không được phép nông cạn.
Nghệ nhân Tấn Phát ví người viết như một nghệ nhân: không chỉ tạo ra cái đẹp bề ngoài, mà còn phải gửi gắm vào đó “hồn” và bản sắc. Chính sự chân thật và chiều sâu mới là yếu tố giúp tác phẩm tồn tại lâu dài trong lòng độc giả.
Khi việc đọc trở thành bước ngoặt sáng tạo
Chia sẻ về hành trình cá nhân, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát kể lại một giai đoạn ông đọc nhiều sách về văn hóa dân gian và mỹ thuật truyền thống. Ban đầu, việc đọc không nhằm mục đích học lý thuyết, mà để hiểu vì sao người xưa lại làm như vậy.
Có những lúc, sau khi đọc, ông quay lại xưởng, nhìn vào từng lớp sơn, từng họa tiết và nhận ra những ý nghĩa sâu xa phía sau. “Hóa ra đó không chỉ là kỹ thuật, mà là tư duy, là cách nhìn thế giới”, nghệ nhân Tấn Phát nhớ lại.
Chính trải nghiệm này đã trở thành bước ngoặt, giúp ông chuyển từ việc làm nghề bằng tay sang làm nghề bằng cả suy nghĩ và cảm nhận. Với nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, đọc sách không cần nhiều, nhưng cần đúng thời điểm và quan trọng nhất là phải để những gì đọc được “ngấm” vào mình.
Những chia sẻ của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát không chỉ là câu chuyện cá nhân, mà còn là lời gợi mở cho một vấn đề rộng lớn hơn: làm thế nào để giữ lại chiều sâu của tư duy và cảm xúc trong kỷ nguyên số.
Trong một xã hội ngày càng phát triển, nơi mọi thứ đều có thể rút gọn, tóm tắt và tiêu thụ tức thì, văn hóa đọc - đặc biệt là đọc sâu trở thành một hành vi mang tính lựa chọn. Và chính lựa chọn này sẽ quyết định cách con người hiểu thế giới, hiểu người khác và hiểu được chính bản thân mình.
