'Giữ văn hóa đọc để bảo toàn năng lực tư duy trong thời đại số'

Văn hóa đọc có dấu hiệu suy giảm rõ rệt

Theo nhà báo, nhà văn Thiên Sơn, Ban Văn hóa Thể Thao (Tạp chí Văn hoá Nghệ thuật), văn hóa đọc không phải là một khái niệm mới, mà từ lâu đã là nền tảng căn bản của đời sống tinh thần xã hội. Tuy nhiên, trước sự bùng nổ của công nghệ và các phương tiện nghe nhìn, thói quen đọc đang đứng trước những thách thức chưa từng có.

Thực tế những năm gần đây, văn hóa đọc có dấu hiệu suy giảm rõ rệt. Sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng số, mạng xã hội và nội dung giải trí đã làm thay đổi cách con người tiếp cận tri thức. Nếu trước đây, việc tìm hiểu một vấn đề đòi hỏi người đọc phải dành thời gian tra cứu, nghiền ngẫm và suy luận, thì nay, nhiều người có xu hướng tìm đến các công cụ có sẵn để có câu trả lời nhanh chóng.

Theo nhà văn Thiên Sơn, trí tuệ nhân tạo và các công cụ tìm kiếm mang lại lợi thế lớn về tốc độ và khả năng tổng hợp thông tin. Tuy nhiên, chính sự tiện lợi này lại tiềm ẩn nguy cơ làm suy giảm năng lực tư duy độc lập của con người. Khi mọi thứ đều có thể được “trả lời sẵn”, con người dễ rơi vào trạng thái tiếp nhận thụ động, thiếu đi quá trình suy nghĩ, phân tích và phản biện những yếu tố cốt lõi để hình thành tri thức bền vững.

"Trí tuệ nhân tạo chỉ nên được xem là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế vai trò chủ thể của con người trong việc nhận thức và sáng tạo. Sự lệ thuộc quá mức vào công nghệ không chỉ khiến con người trở nên lười biếng trong tư duy mà còn có thể tạo ra những hệ lụy lâu dài đối với thế hệ trẻ. Khi khả năng tự học và tự suy nghĩ bị suy giảm, nền tảng trí tuệ của xã hội cũng khó có thể phát triển bền vững", nhà văn Thiên Sơn chia sẻ.

Một biểu hiện rõ nét của sự thay đổi trong văn hóa đọc hiện nay là xu hướng đọc nhanh, đọc lướt. Đây không phải là hiện tượng mới, nhưng đang trở nên phổ biến và đáng lo ngại hơn trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh. Việc tiếp nhận thông tin theo kiểu “lướt qua” khiến người đọc khó có thể hiểu sâu vấn đề, càng khó hình thành hệ thống tri thức có tính liên kết và chiều sâu.

Không chỉ vậy, môi trường đọc hiện nay còn đối mặt với tình trạng “hỗn tạp thông tin”. Trên không gian mạng, người dùng có thể tiếp cận hàng trăm, hàng nghìn nội dung mỗi ngày, nhưng phần lớn thiếu tính hệ thống, thiếu chọn lọc, thậm chí chứa đựng thông tin sai lệch hoặc độc hại. Ngay cả trong lĩnh vực xuất bản, dù thị trường sách phát triển mạnh, nhưng công tác định hướng và lựa chọn tri thức vẫn chưa thực sự hiệu quả.

Gia đình đóng vai trò nền tảng để khôi phục văn hoá đọc

Từ thực trạng này, nhà văn Thiên Sơn đặt vấn đề về việc xây dựng một chiến lược tri thức ở tầm quốc gia. Ông nhắc lại giai đoạn trước, khi Việt Nam từng có những nỗ lực bài bản trong việc dịch thuật và giới thiệu các công trình kinh điển của nhân loại. Đó là cách xây dựng nền tảng tri thức có định hướng, giúp xã hội tiếp cận những giá trị cốt lõi một cách có hệ thống.

Trong khi đó, ở bối cảnh hiện nay, hoạt động dịch thuật và tiếp nhận tri thức quốc tế lại diễn ra khá phân tán, thiếu sự chọn lọc và định hướng dài hạn. Theo ông, cần có một chiến lược rõ ràng để đưa vào xã hội những tri thức thực sự hữu ích, có giá trị nền tảng, thay vì để tình trạng “thừa mà thiếu” tiếp diễn.

Để khôi phục và duy trì văn hóa đọc, nhà văn Thiên Sơn cho rằng cần có sự vào cuộc đồng bộ của gia đình, nhà trường và toàn xã hội. Trong đó, gia đình đóng vai trò nền tảng. Nếu cha mẹ không đọc sách, rất khó để con cái hình thành thói quen này. Việc tạo dựng môi trường đọc trong gia đình, từ những hành động nhỏ như dành thời gian đọc mỗi ngày hay xây dựng một góc sách, có thể tạo ra ảnh hưởng lâu dài đối với trẻ.

Ở cấp độ nhà trường, giáo dục cần chú trọng hơn đến việc rèn luyện kỹ năng đọc sâu, đọc hiểu và tư duy phản biện, thay vì chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận thông tin. Đồng thời, cần có những quy định hợp lý về việc sử dụng thiết bị số trong học sinh, nhằm hạn chế sự lệ thuộc quá sớm vào công nghệ.

Ở phạm vi rộng hơn, toàn xã hội cũng cần có một định hướng chung trong việc bảo vệ và phát triển văn hóa đọc. Điều này không chỉ dừng lại ở các hoạt động khuyến đọc, mà còn liên quan đến việc xây dựng hệ sinh thái tri thức lành mạnh, trong đó người đọc được tiếp cận với những nội dung chất lượng, có giá trị lâu dài.

Một thực tế đáng suy nghĩ khác được nhà văn Thiên Sơn chỉ ra là mức chi tiêu cho sách của người Việt còn khá thấp. Trong đời sống hiện đại, không khó để bắt gặp những ngôi nhà được đầu tư sang trọng, nhưng lại thiếu vắng không gian dành cho sách. Hình ảnh “có thể xây bể bơi nhưng không có thư viện” không chỉ là một sự so sánh, mà còn phản ánh phần nào thang giá trị trong xã hội hiện nay.

Khó có thể trở nên giàu có nếu thiếu tri thức và thói quen đọc

Theo nhà văn Thiên Sơn, một dân tộc khó có thể trở nên giàu có nếu thiếu tri thức và thói quen đọc. Trong tất cả các con đường tiếp cận tri thức, đọc vẫn là phương thức căn bản, giúp con người phát triển tư duy độc lập và khả năng sáng tạo.

Ở góc độ sáng tác, nhà văn Thiên Sơn cũng cho rằng bản thân các nhà văn, nhà thơ cần thay đổi để thích ứng với thời đại. Xã hội ngày nay đã khác rất nhiều so với trước đây, từ không gian sống, tốc độ sống cho đến cách con người tiếp nhận thông tin. Văn học, nếu muốn tiếp tục chạm tới độc giả, cần vừa giữ được bản sắc, vừa phản ánh được tinh thần thời đại.

Nếu không đổi mới, văn học Việt Nam không chỉ bị lép vế trước các loại hình giải trí khác, mà còn phải đối mặt với sự cạnh tranh từ chính các tác phẩm nước ngoài trong thị trường đọc. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về sự chuyển mình của đội ngũ sáng tác, cũng như sự nâng cao thị hiếu của người đọc.

Từ trải nghiệm cá nhân, nhà văn Thiên Sơn cho biết ông luôn duy trì thói quen đọc sách mỗi ngày, đọc có chọn lọc và có hệ thống. Với ông, việc đọc không chỉ là tiếp nhận thông tin, mà còn là quá trình tích lũy, suy ngẫm và phát triển tư duy.

Nhìn rộng ra, những trăn trở của ông không chỉ dừng lại ở câu chuyện văn hóa đọc, mà còn là nỗi lo về sự suy giảm năng lực tư duy và chiều sâu tinh thần của xã hội trong thời đại công nghệ. Khi con người ngày càng phụ thuộc vào các công cụ hỗ trợ, việc giữ được khả năng suy nghĩ độc lập trở thành một thách thức lớn.

Trong một thế giới văn minh, hiện đại, nơi thông tin luôn sẵn có và sự tiện lợi dễ dàng lấn át nỗ lực cá nhân, việc duy trì thói quen đọc sâu, đọc có chọn lọc không chỉ là một lựa chọn, mà là điều kiện cần thiết để con người giữ được quyền chủ động trước tương lai. Bởi hơn cả một thói quen, đọc chính là nền tảng để mỗi cá nhân nuôi dưỡng tư duy, bảo vệ năng lực sáng tạo và xây dựng một đời sống tinh thần bền vững.