Chuẩn mực xã hội chưa theo kịp tốc độ thay đổi công nghệ
Chia sẻ với phóng viên, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng - giảng viên cao cấp tại Viện Thương mại và Kinh tế Quốc tế, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (NEU) cho rằng, khi xã hội phát triển, nhu cầu thể hiện cá tính, sự khác biệt và khẳng định vị trí của mỗi cá nhân ngày càng rõ. Mạng xã hội tạo điều kiện để con người thể hiện quan điểm, lối sống và khả năng gây ảnh hưởng.
“Việc khoe tiền, khoe của cũng có thể được xem là một cách thể hiện tính cá nhân, nhằm thu hút lượt xem, lượt thích hoặc tạo ảnh hưởng trên mạng”, ông nhận định.
Vấn đề không nằm ở nhu cầu thể hiện bản thân mà ở cách thức thể hiện và những giá trị được tôn vinh. Khi nội dung gây sốc, phô trương dễ thu hút tương tác, một số người có thể tiếp tục đẩy giới hạn để duy trì sự chú ý.
Theo ông, mạng xã hội đang tạo ra một không gian tương đối “phẳng”, trong khi các chuẩn mực xã hội chưa phải lúc nào cũng theo kịp tốc độ thay đổi của công nghệ. “Vấn đề nằm ở chỗ, khi có những người khoe khoang như vậy, xã hội cần có một lực lượng đối trọng để tạo sự cân bằng. Hiện nay lực lượng đối trọng này chưa đủ mạnh”, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng nói.
Học sinh, sinh viên là nhóm dễ chịu ảnh hưởng từ môi trường mạng bởi đây là thế hệ sử dụng công nghệ thường xuyên, có nhu cầu khám phá và khẳng định bản thân cao. Sự phát triển của AI giúp rút ngắn thời gian thực hiện nhiều công việc, qua đó tạo thêm thời gian để sinh viên khám phá những lĩnh vực khác. Tuy nhiên, nếu thiếu định hướng, thời gian này cũng có thể được dành cho những nội dung thiếu giá trị.
“Giai đoạn từ khoảng 20 đến 27 tuổi là thời điểm nhiều người muốn chứng minh và khẳng định bản thân. Tuy nhiên, không phải mọi sự khẳng định đều đi theo hướng tích cực”, ông phân tích.
Theo chuyên gia, việc thường xuyên tiếp xúc với những nhân vật nổi tiếng nhờ nội dung khoe giàu, phát ngôn gây sốc có thể khiến một bộ phận người trẻ hình thành nhận thức lệch lạc về thành công. Những hành vi từng bị xem là lệch chuẩn có thể được nhìn nhận như cá tính hoặc sự khác biệt khi liên tục nhận được lượng tương tác lớn. Vì vậy, trách nhiệm định hướng không thể chỉ đặt lên người trẻ mà cần sự tham gia của gia đình, nhà trường, nền tảng công nghệ và toàn xã hội.
Nhìn từ góc độ kinh tế, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng mong muốn nổi tiếng nhanh, kiếm tiền nhanh cũng là hệ quả của sự phát triển công nghệ. Không gian số mở ra cơ hội kinh doanh, bán hàng, sáng tạo nội dung và xây dựng thương hiệu cá nhân với tốc độ chưa từng có.
Theo ông Lạng, việc làm giàu chính đáng không nên bị kìm hãm, tuy nhiên, làm giàu cần đi cùng trách nhiệm xã hội. Cá nhân không nên tận dụng lợi thế công nghệ để gây tổn hại cho người khác hoặc làm suy giảm các giá trị chung.
Đối với khái niệm “giang hồ mạng”, ông cho rằng cần có tiêu chí cụ thể để phân loại hành vi, đánh giá mức độ tác động và lựa chọn biện pháp phù hợp, từ giáo dục, thuyết phục đến xử phạt. Công nghệ và AI cũng cần được tận dụng để hỗ trợ phát hiện, cảnh báo và xử lý nội dung gây hại.
Xây dựng bộ quy tắc ứng xử trên mạng
Để tạo “sức đề kháng” cho học sinh, sinh viên, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng, nhà trường cần chủ động xây dựng hệ giá trị và quy tắc ứng xử trên môi trường số.
Theo ông, các cơ sở giáo dục có thể xây dựng “Code of Conduct” - bộ quy tắc ứng xử trên mạng, xác định rõ hành vi được chấp nhận và những “lằn ranh đỏ” không được vượt qua. Quy tắc cần gắn với giá trị cốt lõi của từng trường và được cụ thể hóa thành hướng dẫn để sinh viên hiểu trách nhiệm cũng như hậu quả từ hành vi của mình.
Tuy nhiên, xử phạt không thể là giải pháp duy nhất. “Nếu chỉ phê phán việc khoe khoang nhưng không tạo ra những hình mẫu tốt hơn thì rất khó tạo ảnh hưởng”, ông Lạng nhấn mạnh.
Nhà trường cần tạo thêm các sân chơi về văn hóa, thể thao, nghiên cứu, công nghệ, sáng tạo và hoạt động cộng đồng. Vai trò của giảng viên, cố vấn học tập, Đoàn Thanh niên, Hội sinh viên và các câu lạc bộ cũng cần được phát huy để định hướng người trẻ.
Bên cạnh nhà trường và gia đình, các nền tảng mạng xã hội và cơ quan quản lý cần phối hợp trong một hệ sinh thái chung. Nền tảng cũng cần có công cụ cảnh báo sớm, hạn chế nội dung gây hại và khuyến khích những nội dung có giá trị giáo dục, nhân văn. Cơ quan quản lý cần hoàn thiện tiêu chí đánh giá và cơ chế xử lý phù hợp với tốc độ phát triển của công nghệ.
Theo chuyên gia, mục tiêu không phải ngăn người trẻ tiếp cận công nghệ hay phủ nhận nhu cầu khẳng định bản thân, mà giúp họ có đủ năng lực lựa chọn điều gì đáng theo đuổi. “Cần xây dựng một hệ quy chiếu mới, trong đó trước hết phân loại hành vi, đánh giá tác động và từ đó lựa chọn cách giáo dục, thuyết phục hoặc xử lý phù hợp”, ông đề xuất.
Trong bối cảnh AI và mạng xã hội tiếp tục thay đổi cách con người học tập, làm việc và giao tiếp, xây dựng môi trường mạng văn minh không thể chỉ dựa vào cấm đoán. Quan trọng hơn là hình thành hệ giá trị đủ hấp dẫn, chuẩn mực đủ rõ ràng và những hình mẫu tích cực đủ sức tạo ảnh hưởng tới người trẻ.
