Trang bị kỹ năng nhận diện nội dung độc hại cho trẻ
Sự tồn tại của “giang hồ mạng” không chỉ bắt nguồn từ người tạo nội dung. Hiện tượng này còn được nuôi dưỡng bởi thuật toán đề cao tương tác, tâm lý tò mò của người xem và khả năng chuyển lượt theo dõi thành lợi ích kinh tế.
Theo luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp, việc xử lý một vài cá nhân hoặc gỡ bỏ một số tài khoản chỉ giải quyết được phần ngọn. Muốn bảo vệ người trẻ, cần sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, nền tảng mạng xã hội, cơ quan quản lý nhà nước và chính cộng đồng người sử dụng.
Gia đình là lớp bảo vệ đầu tiên nhưng không thể chỉ dựa vào biện pháp cấm đoán. Cha mẹ cần biết con đang xem gì, theo dõi ai, tham gia những nhóm nào và vì sao bị thu hút bởi các nội dung đó.
Luật sư Đặng Văn Cường cho biết, việc cấm trẻ sử dụng điện thoại một cách tuyệt đối thường không phải giải pháp bền vững. Trẻ vẫn có thể tiếp cận Internet từ nhiều thiết bị và nhiều môi trường khác nhau. Nếu chỉ cấm mà không giải thích, các em khó hình thành khả năng tự nhận diện nguy cơ khi không có cha mẹ bên cạnh.
Điều quan trọng hơn là tạo được thói quen trao đổi trong gia đình. Khi trẻ xem một video có lời lẽ tục tĩu, bạo lực hoặc khoe khoang hành vi vi phạm pháp luật, cha mẹ cần giúp con hiểu nội dung đó được tạo ra nhằm mục đích gì, hành vi nào là lệch chuẩn và hậu quả có thể xảy ra ngoài đời thực.
Việc đồng hành cũng đòi hỏi người lớn phải hiểu tương đối về môi trường mạng, những nền tảng trẻ đang sử dụng và cách nội dung được đề xuất. Cha mẹ không thể định hướng hiệu quả nếu hoàn toàn không biết con đang sống trong không gian số như thế nào.
Nhà trường cũng cần tăng cường giáo dục kỹ năng số và năng lực phản biện. Học sinh cần được hướng dẫn cách nhận diện nội dung thao túng cảm xúc, nội dung câu view, thông tin giả, hành vi cổ súy bạo lực cũng như cách báo cáo nội dung vi phạm.
Giáo dục kỹ năng số không nên chỉ là một buổi tuyên truyền riêng lẻ mà cần được coi là một phần của giáo dục công dân trong thời đại số. Khi được trang bị phương pháp đánh giá nguồn tin và nhận diện thủ thuật gây chú ý, học sinh sẽ có khả năng tự bảo vệ tốt hơn trước những hình mẫu lệch chuẩn.
Chặn cơ chế khuếch đại và kiếm tiền từ nội dung độc hại
Bên cạnh gia đình và nhà trường, các nền tảng mạng xã hội phải chịu trách nhiệm lớn hơn đối với nội dung được phân phối, đặc biệt là nội dung tiếp cận trẻ em và người chưa thành niên.
Ông Đặng Văn Cường cho rằng, không thể để thuật toán chỉ vận hành theo tiêu chí “càng nhiều tương tác càng tốt”. Những nội dung bạo lực, xúc phạm, kích động hoặc bóp méo chuẩn mực xã hội cần được phát hiện, hạn chế phân phối hay gỡ bỏ theo quy định.
Cùng với cơ chế tiếp nhận báo cáo của người dùng, nền tảng cần tăng khả năng nhận diện nội dung không phù hợp với độ tuổi, kiểm soát việc đề xuất lặp lại và hạn chế khả năng kiếm tiền từ nội dung độc hại. Nếu những video càng gây sốc càng được phân phối mạnh và mang lại lợi ích kinh tế, người sản xuất nội dung sẽ tiếp tục có động lực đẩy giới hạn xa hơn.
Về phía cơ quan chức năng, cần phân biệt rõ giữa quyền tự do biểu đạt với hành vi lợi dụng mạng xã hội để xúc phạm danh dự, nhân phẩm, vu khống, đe dọa, kích động bạo lực hoặc thực hiện hành vi phạm tội.
“Không hình sự hóa mọi nội dung phản cảm, nhưng cũng không thể để không gian mạng trở thành nơi một số người mặc sức coi thường pháp luật”, ông Cường nhấn mạnh.
Việc xử lý phải căn cứ vào từng hành vi cụ thể, tính chất, mức độ và hậu quả gây ra. Cùng với biện pháp pháp lý, cần làm rõ trách nhiệm của người tạo nội dung, người tổ chức hoạt động trái pháp luật và những trường hợp sử dụng sức ảnh hưởng để lôi kéo người khác tham gia.
Đừng để thuật toán trở thành “người thầy” của trẻ
Theo ông Cường, cộng đồng cũng cần thay đổi cách tương tác với nội dung độc hại. Việc chia sẻ, bình luận hoặc lao vào tranh cãi có thể vô tình giúp những cá nhân có hành vi lệch chuẩn trở nên nổi tiếng hơn.
Ngay cả khi mục đích của người chia sẻ là phê phán, mỗi lượt xem và bình luận vẫn có thể làm tăng mức độ tương tác, qua đó giúp nội dung tiếp tục được đề xuất. Muốn thu hẹp “đất sống” của “giang hồ mạng”, cần giảm "phần thưởng xã hội" và lợi ích kinh tế mà họ nhận được từ nội dung độc hại.
Tuy nhiên, ông Cường vẫn lưu ý, giải pháp căn cơ nhất vẫn là xây dựng “sức đề kháng số” cho giới trẻ. Không thể đóng cửa Internet để bảo vệ trẻ em, cũng không thể cấm toàn bộ những nội dung bị cho là không phù hợp. Điều cần thiết là trang bị cho trẻ kiến thức và bản lĩnh để bước vào không gian mạng mà không bị môi trường mạng dẫn dắt.
“Nếu chúng ta không làm tốt việc giáo dục và định hướng giá trị cho giới trẻ thì thuật toán sẽ làm thay công việc đó. Khi thuật toán trở thành ‘người thầy’ của trẻ em, chúng ta không thể biết chắc bài học mà các em nhận được sẽ là gì”, Luật sư Đặng Văn Cường nói.
Bảo vệ trẻ em trước “giang hồ mạng” vì thế không chỉ là xử lý một vài cá nhân có hành vi vi phạm. Vấn đề rộng hơn là xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh, trong đó gia đình đồng hành, nhà trường trang bị kỹ năng, nền tảng thực hiện trách nhiệm và cơ quan chức năng xử lý nghiêm hành vi trái pháp luật.
Khi có đủ kiến thức và bản lĩnh, người trẻ mới có thể tự phân biệt đúng - sai, thật - giả, giá trị và phản giá trị trong thế giới số. Đó cũng là hàng rào bền vững nhất trước những nội dung độc hại liên tục biến đổi trên mạng xã hội.
