Hiện tượng tưởng như “khó hiểu” này thực chất đã được khoa học lý giải bằng sự khác biệt giữa hai cơ chế điều khiển hành vi uống của con người: Uống theo nhu cầu sinh tồn và uống theo khoái cảm xã hội.
Trong khi nước lọc chịu sự kiểm soát chặt chẽ của hệ thống cân bằng nội môi trong cơ thể, bia lại tác động đến hệ thống thưởng của não, làm suy giảm khả năng tự kiểm soát và khiến người uống dễ tiêu thụ nhiều hơn mức cần thiết.
Cơ thể con người có cơ chế kiểm soát lượng nước rất tinh vi. Chỉ cần nồng độ muối trong máu tăng nhẹ, não sẽ phát tín hiệu khát để thúc đẩy việc uống nước. Tuy nhiên, khi nước được đưa vào cơ thể, các tín hiệu ngược lại cũng xuất hiện rất nhanh.
Các nghiên cứu sinh lý học cho thấy chỉ cần nước chạm vào vùng miệng – họng và đi xuống dạ dày, não đã nhận tín hiệu rằng cơ thể đang được bù nước. Cảm giác khát vì vậy giảm nhanh, thậm chí trước khi nước được hấp thu hoàn toàn.
Một cơ chế bảo vệ khác cũng được kích hoạt: Ức chế phản xạ nuốt. Khi cơ thể đã đủ nước, não sẽ khiến việc nuốt trở nên khó khăn hơn. Thí nghiệm chụp cộng hưởng từ chức năng cho thấy khi uống quá nhiều nước, người tham gia phải dùng nỗ lực gấp nhiều lần mới có thể tiếp tục nuốt.
Đây là “hệ thống phòng thủ” sinh học nhằm tránh nguy cơ ngộ độc nước – tình trạng hạ natri máu có thể xảy ra nếu uống quá nhiều nước trong thời gian ngắn.
Bên cạnh đó, nước lọc còn làm rỗng dạ dày rất nhanh. Các nghiên cứu cho thấy thời gian để một nửa lượng nước rời khỏi dạ dày chỉ khoảng 15 phút. Điều này khiến tín hiệu “đã uống đủ” xuất hiện sớm và mạnh.
Chính vì vậy, với nhiều người, việc uống liên tục 2 lít nước trong thời gian ngắn dễ gây cảm giác đầy bụng và khó chịu.
Trái với nước lọc, bia kích hoạt nhiều yếu tố khiến con người muốn uống nhiều hơn.
Bia thường được uống lạnh và có ga. Hai yếu tố này kích thích mạnh các thụ thể cảm giác trong miệng, tạo cảm giác sảng khoái và “giải khát”.
Khí CO₂ còn có một lợi thế khác: khi tích tụ trong dạ dày, nó có thể được giải phóng qua ợ hơi, làm giảm áp lực trong dạ dày. Nhờ vậy, người uống có cảm giác “đỡ đầy” và tiếp tục uống.
Một chai bia chứa khoảng 150 kcal cùng nhiều hợp chất tạo mùi vị. Những yếu tố này tạo cảm giác thưởng về năng lượng mà nước lọc không có.
Các nghiên cứu thần kinh học cho thấy chỉ riêng mùi hoặc vị bia cũng có thể kích hoạt hệ thống thưởng trong não, làm tăng giải phóng dopamine ở vùng thể vân bụng – trung tâm liên quan đến động lực và khoái cảm.
Điều đáng chú ý là hiệu ứng này có thể xảy ra ngay cả khi lượng cồn rất nhỏ, chưa đủ gây say.
Nhiều nghiên cứu cho thấy khi nồng độ cồn trong máu đạt khoảng 0,06%, khả năng ức chế phản xạ – tức năng lực “dừng lại đúng lúc” đã suy giảm đáng kể.
Theo mô hình “alcohol myopia” (cận thị do rượu), khi uống rượu bia, não có xu hướng tập trung vào các tín hiệu hấp dẫn trước mắt, trong khi bỏ qua các cảnh báo như cảm giác đầy bụng hoặc nguy cơ sức khỏe.
Đó là lý do nhiều người vẫn cảm thấy “vẫn ổn” dù đã uống rất nhiều. Một khác biệt quan trọng giữa bia và nước lọc nằm ở bối cảnh tiêu thụ.
Nước thường được uống đơn lẻ, mang tính chức năng. Trong khi đó, bia lại gắn với các hoạt động xã hội: cụng ly, chúc tụng, trò chơi uống, hoặc nhịp uống đồng bộ trong nhóm.
Nghiên cứu về hành vi sinh viên cho thấy nhận thức rằng “bạn bè uống nhiều” có thể khiến một người uống nhiều hơn mức bình thường.
Các chuyên gia gọi đây là chuẩn mực uống mô tả – yếu tố tâm lý có thể thúc đẩy hành vi uống quá mức.
Theo định nghĩa của Viện quốc gia về lạm dụng rượu và nghiện rượu Hoa Kỳ, uống “binge drinking” – tức uống nhiều trong thời gian ngắn – là: 5 ly trở lên đối với nam và 4 ly trở lên đối với nữ trong khoảng 2 giờ.
Với bia 330 ml, 5% độ cồn, mỗi chai tương đương khoảng 1 đơn vị rượu chuẩn.
Nếu một người uống 10–12 chai trong hai giờ, nồng độ cồn trong máu có thể đạt 0,24–0,30%, mức gắn với nguy cơ ngộ độc rượu nghiêm trọng, suy hô hấp hoặc hôn mê.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, rượu liên quan tới khoảng 2,6 triệu ca tử vong toàn cầu mỗi năm. Ở chiều ngược lại, uống nước quá nhanh cũng không hoàn toàn vô hại.
Khả năng bài tiết nước tối đa của thận khỏe mạnh khoảng 0,8–1 lít mỗi giờ. Nếu uống vượt quá giới hạn này, đặc biệt trong điều kiện vận động mạnh hoặc mất muối, nguy cơ hạ natri máu có thể xảy ra.
Tình trạng này từng được ghi nhận ở các vận động viên marathon uống quá nhiều nước trong thời gian ngắn.
Theo các nhà sinh lý học, việc khó uống hết 2 lít nước trong một lần thực chất là dấu hiệu cho thấy hệ thống bảo vệ của cơ thể đang hoạt động hiệu quả.
Cơ thể sẽ tự động kích hoạt hàng loạt “phanh an toàn” như: giảm cảm giác khát, tăng cảm giác đầy bụng, ức chế phản xạ nuốt, tăng thải nước qua thận. Ngược lại, khi uống bia, nhiều cơ chế này bị suy yếu bởi rượu, khoái cảm và yếu tố xã hội.
Nước lọc được điều chỉnh bởi hệ thống sinh học nhằm duy trì cân bằng nội môi. Bia, trong khi đó, kích hoạt các cơ chế thưởng và hành vi xã hội, khiến con người dễ uống vượt nhu cầu thực.
Vì vậy, khả năng uống hàng chục chai bia không phải là dấu hiệu của “tửu lượng tốt”, mà có thể là biểu hiện của việc các cơ chế kiểm soát tự nhiên đang bị vô hiệu hóa tạm thời.
Trong bối cảnh tiêu thụ rượu bia ngày càng phổ biến, các chuyên gia y tế khuyến cáo người dân cần hiểu rõ những cơ chế này để kiểm soát hành vi uống, tránh biến một cuộc vui thành nguy cơ cho sức khỏe.
