Là xã vùng cao của tỉnh Thái Nguyên, Xuân Dương nhiều năm qua được biết đến như không gian văn hóa đặc biệt, nơi các cộng đồng Nùng, Tày, Dao, Mông vẫn lưu giữ nguyên vẹn phong tục truyền thống.
Từ trang phục, ẩm thực, tiếng nói cho đến nếp sinh hoạt cộng đồng, đời sống nơi đây tạo nên một “mảng màu” văn hóa giàu bản sắc, được người dân nối tiếp qua nhiều thế hệ.
Trong các lễ hội của địa phương, những bộ váy áo thêu tay rực rỡ, những ngôi nhà sàn ấm lửa bếp hay những câu hát sli, lượn, páo dung vang lên trong sinh hoạt hằng ngày đã trở thành hình ảnh quen thuộc. Các điệu múa bát, múa nón, múa kỳ lân; các nhạc cụ như đàn tính, sáo trúc được gìn giữ cẩn thận, góp phần tạo nên bức tranh văn hóa sống động của vùng cao.
Đặc biệt, làn điệu sli của người Nùng – Di sản Văn hóa phi vật thể cấp quốc gia – vẫn được cộng đồng duy trì bền bỉ. Không chỉ là hình thức đối đáp dân gian, hát sli còn là sợi dây kết nối các thế hệ, chuyển tải tình yêu quê hương qua những câu ca mộc mạc nhưng sâu lắng.
Song song với văn nghệ dân gian, hệ thống trò chơi truyền thống như lày cỏ, đánh cù, đi cà kheo, bịt mắt bắt vịt, đánh trống… cũng được tổ chức thường xuyên tại các lễ hội, mang lại không khí vui tươi và tăng tính gắn kết cộng đồng. Những lễ hội tiêu biểu như Lễ hội Cầu mùa của người Dao thôn Nà Thác hay Lễ hội Lồng tồng ở Nà Chang, Nà Tuồng đều mang ý nghĩa cầu cho mùa màng bội thu, đời sống ấm no.
Nét văn hóa đặc sắc nhất phải kể đến Lễ hội “Chợ tình Xuân Dương” diễn ra vào ngày 25/3 âm lịch hằng năm. Lễ hội đã tồn tại qua hàng trăm năm, từ thời phong kiến đến nay, gắn với câu chuyện cảm động về đôi vợ chồng yêu nhau nhưng bị chia cách. Vì thương cảm, dân bản đã cho họ một ngày gặp gỡ bên thửa ruộng Nà Lì. Theo thời gian, phiên chợ trở thành nơi gặp gỡ của những người quen thân, bạn bè, họ hàng, đồng thời là không gian giao lưu văn hóa với các tiết mục hát sli, lượn Phong Slư, cùng nhiều trò chơi và món ăn dân tộc.
Không chỉ hiện diện trong lễ hội, văn hóa Xuân Dương còn được thể hiện qua đời sống ẩm thực phong phú. Các món bánh lá ngải, bánh trứng kiến, bún giã tay, lạp sườn gừng đá, thịt treo gác bếp, khau nhục, măng chua, vịt quay xôi ngũ sắc… đều mang dấu ấn lao động và sáng tạo của đồng bào, trở thành niềm tự hào của người dân nơi đây.
Theo ông Nông Văn Phong, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Xuân Dương, địa phương đã cụ thể hóa các quan điểm của Đảng về xây dựng và phát triển văn hóa, đặc biệt là Nghị quyết 33-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 9 khóa XI. Bảo tồn văn hóa gắn liền với Cuộc vận động ‘Toàn dân đoàn kết xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh’ đã tạo sức lan tỏa lớn, thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội và nâng cao đời sống người dân. Đây cũng là cách xã bồi đắp lòng tự hào, tình yêu quê hương và gìn giữ bản sắc cho thế hệ hôm nay và mai sau
Nhờ sự gìn giữ bền bỉ của cộng đồng và định hướng đúng đắn của chính quyền, Xuân Dương ngày nay vẫn là điểm sáng về văn hóa vùng cao, nơi truyền thống không chỉ được bảo tồn mà còn tiếp tục tỏa sáng trong đời sống hiện đại.
