Liên quan đến vấn đề này, ông Nguyễn Tuấn Việt, Tổng Giám đốc VIETGO cho biết: Thanh toán quốc tế là một trong những khâu quan trọng nhất và doanh nghiệp tuyệt đối không nên nhường quyền kiểm soát ở khâu này.
“Trong xuất khẩu, doanh nghiệp có thể đàm phán, nhường một số điều kiện, tuy nhiên riêng thanh toán thì không được nhường”, ông nhấn mạnh.
Hàng đã lên tàu mà chưa được thanh toán: Rủi ro đẩy về phía doanh nghiệp
Theo ông Nguyễn Tuấn Việt, thương mại quốc tế đã có lịch sử hơn 700 năm, kể từ khi con người tìm kiếm được tuyến đường vận tải quốc tế, trải dài quá trình đó đã phát sinh không ít các chiêu trò lừa đảo thương mại. Ông nhấn mạnh, hiện nay các chiêu trò lừa đảo còn tinh vi hơn rất nhiều.
“Ngay cả giao dịch trong nước còn có lừa đảo, huống chi là trong giao dịch quốc tế. Vì vậy, tôi cho rằng, các doanh nghiệp xuất khẩu cần phải nhận diện đúng các chiêu trò lừa đảo trong giao dịch quốc tế”, ông Việt nói.
Ông Việt lấy ví dụ về trường hợp của một doanh nghiệp xuất khẩu đã chịu thiệt hại rất nặng khi đặt niềm tin không đúng chỗ vào đối tác.
Theo chia sẻ của doanh nghiệp này, phía đối tác ở Trung Đông đã gợi ý sẽ đặt cọc một khoản tiền khi hàng đã được đưa lên tàu và tàu đã khởi hành, phần còn lại sẽ thanh toán khi họ nhận được hàng.
Thoạt nhìn, cách này có vẻ an toàn bởi doanh nghiệp đã nhận được một khoản tiền trước khi hàng đến tay khách hàng. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ hàng đã lên tàu và bắt đầu hành trình, doanh nghiệp sẽ đối mặt với rủi ro liệu họ có thanh toán phần còn lại hay không.
“Thực tế để làm ra hàng hóa khi xuất khẩu, doanh nghiệp đã phải bỏ ra toàn bộ 100% chi phí sản xuất, đồng thời bỏ ra 100% chi phí vận chuyển. Vì vậy, doanh nghiệp không nhận đủ tiền hàng, thì tiền đặt cọc là vô nghĩa. Hàng đã đi rồi, mũi tên đã bắn khỏi cung thì thu thế nào được”, ông Việt phân tích.
Theo ông, đây là tình huống doanh nghiệp đang ở thế chủ động có thể nhanh chóng chuyển sang bị động. Khi hàng còn nằm trong phạm vi kiểm soát, người bán có thể yêu cầu người mua hoàn tất nghĩa vụ thanh toán trước khi tiếp tục giao hàng. Nhưng khi hàng đã rời cảng, việc kiểm soát trở nên khó khăn hơn nhiều.
“Trong trường hợp này, doanh nghiệp đang ở thế cửa trên tự nhiên trở thành ở cửa dưới, với rất nhiều rủi ro ngàn cân treo sợi tóc. Đối với riêng trường hợp nêu trên, cũng vì tin tưởng phía đối tác họ đã chịu thiệt hại lên tới 15 tỷ đồng”, ông Việt ví von.
Bên cạnh đó, một số doanh nghiệp vẫn có tâm lý dựa vào ngân hàng trong khâu thu tiền, cho rằng chỉ cần nhờ ngân hàng thu hộ thì rủi ro thanh toán sẽ được kiểm soát. Tuy nhiên, ngân hàng chỉ thực hiện nghiệp vụ thu hộ và không có nghĩa vụ bảo đảm người mua sẽ thanh toán. Nếu đối tác không trả tiền, ngân hàng cũng không chịu trách nhiệm thay cho bên mua.
Ông Việt dẫn trường hợp một đơn hàng lớn với 100 container hạt điều vào năm 2023 được thực hiện theo phương thức này. Khi phát sinh vấn đề, doanh nghiệp mới nhận thấy việc nhờ ngân hàng thu hộ không đồng nghĩa với việc chắc chắn thu được tiền. Theo ông, đây là một bài học cực kỳ đắt giá đối với doanh nghiệp xuất khẩu.
Phụ thuộc vào hợp đồng và kiểm tra năng lực tài chính không thật sự hiệu quả
Để hạn chế rủi ro trong thương mại quốc tế, nhiều doanh nghiệp xuất khẩu trong nước đã chú trọng xây dựng hợp đồng với các điều khoản chặt chẽ, quy định rõ trách nhiệm của người mua, thời hạn thanh toán, mức phạt và phương án xử lý khi vi phạm. Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Tuấn Việt, hợp đồng chặt chẽ vẫn chưa đủ nếu phương thức thanh toán và quyền kiểm soát hàng hóa không được thiết kế phù hợp.
Bởi khi hàng đã được giao, tiền chưa về và đối tác ở một quốc gia khác, việc buộc họ thực hiện đúng nghĩa vụ trong hợp đồng có thể rất phức tạp, tốn kém.
Việc kiểm tra năng lực tài chính của đối tác cũng không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro. Theo ông Việt, một doanh nghiệp có tiềm lực mạnh, nhiều tiền vẫn có thể thanh toán chậm, khiến bên xuất khẩu phải tiếp tục bỏ vốn và “giam” công sức, chi phí vào đơn hàng.
“Đối tác mạnh, nhiều tiền không có nghĩa là họ sẽ trả tiền. Họ thanh toán chậm thì mình vẫn phải để công ở đó”, ông Việt nói.
Vì vậy, theo ông, đánh giá năng lực tài chính của đối tác chỉ là một bước trong quản trị rủi ro, không phải yếu tố bảo đảm khả năng thu hồi tiền. Quan trọng hơn, doanh nghiệp phải thiết kế phương thức giao dịch sao cho vẫn giữ được quyền kiểm soát hàng hóa và có cơ chế thanh toán đủ an toàn trước khi hàng hoàn toàn rời khỏi tầm kiểm soát.
Kiện đối tác quốc tế không phải phương án dễ dàng
Theo ông Việt, khi phát sinh tranh chấp, doanh nghiệp có thể lựa chọn các cơ chế giải quyết tranh chấp theo hợp đồng. Tuy nhiên, kiện một đối tác nước ngoài là quá trình rất phức tạp.
Doanh nghiệp có thể phải đối mặt với các vấn đề liên quan đến pháp luật áp dụng, cơ quan giải quyết tranh chấp, chi phí luật sư, thời gian xử lý cũng như khả năng thi hành phán quyết.
Đáng chú ý, chi phí theo đuổi một vụ tranh chấp quốc tế đôi khi có thể rất lớn so với giá trị hợp đồng. Vì vậy, doanh nghiệp không nên xây dựng phương án kinh doanh dựa trên giả định rằng “nếu đối tác không trả tiền thì mình sẽ kiện”.
Ông Việt lưu ý, khi xảy ra tranh chấp, doanh nghiệp có thể phải tìm đến các cơ quan quản lý, hiệp hội trong nước hoặc các cơ chế hỗ trợ để tìm phương án xử lý.
Tuy nhiên, những biện pháp này chỉ có thể hỗ trợ sau khi rủi ro đã xảy ra. Cách hiệu quả hơn vẫn là kiểm soát rủi ro ngay từ thời điểm ký hợp đồng và lựa chọn phương thức thanh toán.
Từ những phân tích trên, ông Việt cho rằng doanh nghiệp xuất khẩu cần thay đổi cách nhìn về một thương vụ thành công. Ký được hợp đồng chưa phải thành công, bán được hàng cũng chưa phải thành công, hàng đã lên tàu càng chưa phải điểm kết thúc.
Điểm cuối cùng phải là khi doanh nghiệp nhận được đầy đủ tiền và khoản tiền thực sự vào tài khoản của mình.
“Chỉ khi tiền ở tài khoản của mình, của công ty mình, mới được thở phào”, ông Việt nhấn mạnh.
Do đó, trong đàm phán thương mại quốc tế, doanh nghiệp có thể linh hoạt về nhiều điều khoản để đạt được thỏa thuận với đối tác, nhưng cần đặc biệt thận trọng với phương thức thanh toán và quyền kiểm soát hàng hóa.
“Bởi một khi hàng đã rời khỏi tay mình mà tiền chưa về, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với rủi ro rất lớn, trong khi việc đòi lại quyền lợi ở nước ngoài có thể tốn kém và kéo dài”, ông nhấn mạnh.
