Nhìn từ Giải thưởng báo chí tuyên truyền về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả do Hội Nhà báo Việt Nam phối hợp với Bộ Công Thương tổ chức qua nhiều năm, có thể thấy rõ sự nhập cuộc mạnh mẽ của những người làm báo trong lĩnh vực này. Nhà báo Nguyễn Đức Lợi, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam, Trưởng Ban Chỉ đạo Giải đánh giá: “Chính tính đặc thù của đề tài năng lượng – nơi giao thoa giữa kỹ thuật, kinh tế và quản lý nhà nước đã tạo ra thách thức nhưng cũng mở ra không gian sáng tạo lớn. Những vấn đề tưởng như khô khan đã trở thành chất liệu cho các tác phẩm có chiều sâu”. Thực tế, sức hút của giải luôn duy trì ở mức cao, điển hình như mùa giải gần đây ghi nhận khoảng 500 tác phẩm từ khắp cả nước. Con số này không chỉ khẳng định vị thế của một sân chơi nghề nghiệp, mà còn cho thấy sự chủ động của báo chí trước các chiến lược trọng yếu của quốc gia.
Truyền thông chính sách, tiếp nhận phản hồi
Trong bối cảnh những khái niệm như “kinh tế tuần hoàn”, “chuyển đổi xanh” hay “thích ứng biến đổi khí hậu” đang trở thành xu thế tất yếu, báo chí đang gánh vác một trọng trách lớn là “phiên dịch” chính sách. Theo nhà báo Nguyễn Đức Lợi, nếu không có sự đồng hành của báo chí, những định hướng vĩ mô này rất khó có thể lan tỏa sâu rộng trong xã hội. “Báo chí vì vậy không chỉ dừng ở việc đưa tin đơn thuần, mà còn đảm nhiệm vai trò giải thích, diễn giải và định hướng nhận thức. Chúng ta phải giúp các tầng lớp nhân dân và doanh nghiệp hiểu rõ ý nghĩa cũng như tác động trực tiếp của các chủ trương này đến đời sống và sản xuất”, ông Lợi nhận định.
Không chỉ dừng lại ở việc thông tin một chiều, ông Nguyễn Đức Lợi nhấn mạnh, báo chí còn đóng vai trò vô cùng quan trọng khi là cầu nối tương tác khăng khít giữa nhà quản lý và thực tiễn. Thông qua các tác phẩm báo chí, những định hướng của Nhà nước được chuyển tải đến cộng đồng một cách dễ tiếp cận nhất. Ở chiều ngược lại, những khó khăn, vướng mắc hay kiến nghị từ thực tế sản xuất của doanh nghiệp và thói quen tiêu dùng của người dân cũng được phản ánh thẳng thắn đến các cơ quan chức năng. Ông Lợi cho rằng: “Chính sự tương tác liên tục này đã đóng góp quan trọng, giúp các chính sách ngày càng được hoàn thiện, sát với thực tiễn và có tính khả thi cao hơn khi triển khai”.
Ở một khía cạnh khác, sức nặng của ngòi bút còn được thể hiện rất rõ qua vai trò giám sát và phản biện. Tiết kiệm năng lượng không chỉ là câu chuyện tuyên truyền, mà còn đòi hỏi sự thẳng thắn nhìn nhận những mặt hạn chế. “Nhiều tuyến bài điều tra, phân tích chuyên sâu đã phát hiện và chỉ thẳng vào các vấn đề nóng như tình trạng lãng phí năng lượng, việc duy trì công nghệ lạc hậu gây ô nhiễm, hay những bất cập trong quản lý vận hành”, ông Lợi cho biết. Những thông tin này không chỉ mang tính cảnh báo, mà còn tạo ra áp lực dư luận tích cực, thúc đẩy các cơ quan quản lý và doanh nghiệp phải nhanh chóng có giải pháp chấn chỉnh và điều chỉnh phù hợp.
Song hành với việc chỉ ra những điểm nghẽn, báo chí cũng làm rất tốt nhiệm vụ kiến tạo khi liên tục lan tỏa các mô hình hiệu quả. Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam nhấn mạnh: “Những câu chuyện thực tế về một doanh nghiệp dũng cảm đổi mới công nghệ, những người dân chủ động thay đổi thói quen tiêu dùng hay các sáng kiến tiết kiệm từ cộng đồng đã tạo ra hiệu ứng rất tích cực. Việc vinh danh và đưa những điển hình tiên tiến này lên mặt báo chính là cách để khuyến khích sự nhân rộng, thúc đẩy toàn xã hội cùng chung tay xây dựng một môi trường sử dụng năng lượng bền vững”.
Trẻ hóa hình thức truyền thông, đi sâu tìm giải pháp
Bên cạnh nội dung, một bước chuyển mình đáng ghi nhận khác được thể hiện rất rõ qua các tác phẩm gửi về Giải thưởng báo chí tuyên truyền về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả chính là sự đổi mới mạnh mẽ về cách kể chuyện.
Năng lượng vốn là mảng đề tài đặc thù, dễ gây nhàm chán bởi chứa đựng nhiều số liệu kỹ thuật và thuật ngữ chuyên ngành. Tuy nhiên, đánh giá chất lượng bài dự thi những năm gần đây, ông Nguyễn Đức Lợi ghi nhận các cơ quan báo chí đã chủ động bước ra khỏi khuôn khổ trình bày truyền thống. Rất nhiều tác phẩm gửi về Ban tổ chức đã linh hoạt ứng dụng các định dạng báo chí đa phương tiện, báo chí dữ liệu. Thậm chí, nhiều tòa soạn còn nhạy bén biên tập, thiết kế các sản phẩm dự thi thành dạng video ngắn để phù hợp với thói quen tiếp nhận trên các nền tảng Facebook, YouTube, TikTok. Sự đổi mới trực tiếp từ các tác phẩm này đã góp phần biến những thông điệp chính sách khô khan trở nên trực quan, sinh động và dễ tiếp thu hơn rất nhiều.
Và đằng sau sự đổi mới về hình thức ấy là một chiến lược có chủ đích: Tiếp cận và “chạm” tới thế hệ trẻ. Trưởng Ban Chỉ đạo giải nhìn nhận, giới trẻ hiện nay không chỉ là nhóm có mức độ tiêu thụ thiết bị công nghệ và năng lượng lớn, mà quan trọng hơn, họ là thế hệ dẫn dắt các xu hướng tiêu dùng của xã hội hiện đại. “Việc truyền thông bám sát thị hiếu, định hình được thói quen tiết kiệm năng lượng cho nhóm công chúng này sẽ tạo ra một thế hệ công dân có ý thức trách nhiệm cao với tài nguyên. Từ sự thay đổi của người trẻ, thói quen tiêu dùng xanh sẽ được lan tỏa một cách tự nhiên và bền vững ra quy mô gia đình cũng như toàn cộng đồng”, ông phân tích.
Nhìn về chặng đường tiếp theo, để Giải thưởng báo chí tuyên truyền về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả thực sự phát huy tối đa giá trị, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam cho rằng công tác truyền thông cần được tổ chức bài bản, xuyên suốt trước, trong và sau mỗi mùa giải.
Đồng thời, ông cũng đặt ra những yêu cầu khắt khe hơn đối với những người cầm bút, các tác phẩm dự thi thời gian tới cần gia tăng hàm lượng chuyên sâu, chú trọng năng lực phân tích, tổng hợp và lý giải vấn đề. “Báo chí phải nỗ lực đi trước một bước, mài sắc hơn nữa ngòi bút điều tra để nhận diện sớm những bất cập. Từ đó, các tuyến bài không chỉ dừng ở việc phản ánh, mà vươn lên thực hiện vai trò hiến kế, đề xuất những giải pháp khả thi, kề vai sát cánh cùng quốc gia trên chặng đường dài bảo đảm an ninh năng lượng bền vững”, ông Nguyễn Đức Lợi nhấn mạnh.
