Khi sai sót lan nhanh hơn khả năng khắc phục
Vừa qua, chuỗi tọa đàm đã diễn ra tại Hải Phòng và TP.HCM, với sự tham dự của các nhà quản lý, chuyên gia pháp lý, lãnh đạo cơ quan báo chí, phóng viên và biên tập viên.
Theo bà Nguyễn Thị Hải Vân, Giám đốc Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí, việc lựa chọn chủ đề tọa đàm xuất phát trực tiếp từ những biến chuyển của môi trường truyền thông hiện nay.
“Báo chí đang hoạt động trong một môi trường có tốc độ thay đổi rất nhanh. Công nghệ số, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo và sự bùng nổ của các nền tảng truyền thông mới đang làm thay đổi sâu sắc cách thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin”, bà Vân nói.
Trong môi trường ấy, yêu cầu đối với người làm báo không còn chỉ là nhanh, đúng và hấp dẫn, mà phải đồng thời bảo đảm tính pháp lý, trách nhiệm xã hội và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp.
Đặc biệt, tốc độ lan truyền của thông tin cũng làm gia tăng tốc độ lan truyền của sai sót. Một thông tin sai lệch có thể nhanh chóng được chia sẻ trên nhiều nền tảng; một nội dung vi phạm có thể bị sao chép, phát tán trước khi tòa soạn kịp xử lý.
“Khi đó, hậu quả không chỉ dừng lại ở một quyết định xử phạt tài chính hay nguy cơ đình bản, mà nghiêm trọng hơn là tổn hại trực tiếp đến uy tín của tòa soạn và niềm tin của công chúng”, bà Vân nhấn mạnh.
Trong khi đó, theo bà Vân, Luật Báo chí (sửa đổi, bổ sung), các văn bản hướng dẫn thi hành cùng những quy định mới về chế tài xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực báo chí, xuất bản đang tạo ra yêu cầu ngày càng rõ hơn về trách nhiệm của cơ quan báo chí và người làm báo.
Bởi vậy, chuỗi tọa đàm không chỉ cung cấp thông tin về pháp luật, mà còn tạo diễn đàn để các cơ quan báo chí, nhà quản lý, chuyên gia và người làm báo trao đổi những tình huống thực tế, khó khăn phát sinh trong quá trình tác nghiệp, qua đó “chủ động hơn trong nhận diện, phòng ngừa và xử lý các rủi ro pháp lý”.
Kiểm soát rủi ro trước khi xuất bản
Một trong những vấn đề đáng chú ý được đặt ra từ các tọa đàm là yêu cầu đưa việc nhận diện rủi ro vào chính quy trình làm báo, thay vì chỉ xử lý khi sai sót đã xảy ra.
Theo bà Nguyễn Thị Hải Vân, trước hết người làm báo phải hiểu những điểm mới của pháp luật báo chí, các quy định về chế tài và những vấn đề đang đặt ra trong thực tiễn tác nghiệp. Trên nền tảng đó, cần “xây dựng bộ lọc rủi ro trước khi xuất bản”, gắn với yêu cầu kiểm chứng thông tin.
“Bộ lọc” cần được hình thành ngay từ quá trình thu thập và xử lý thông tin: kiểm tra nguồn tin, xác minh dữ liệu, đánh giá những nội dung có nguy cơ phát sinh vấn đề pháp lý và cân nhắc cách thể hiện trước khi sản phẩm đến với công chúng.
Tuy nhiên, trách nhiệm phòng ngừa rủi ro không thể chỉ đặt lên vai phóng viên. Theo bà Vân, cần có quy trình tác nghiệp của tòa soạn, trong đó cơ quan báo chí có thể tổ chức bộ phận tư pháp, pháp chế để hỗ trợ phóng viên trong những trường hợp cần thiết.
Cùng với cơ chế của tòa soạn, năng lực của từng nhà báo cũng phải được củng cố thường xuyên. Phóng viên, biên tập viên cần liên tục cập nhật kiến thức, kỹ năng, đặc biệt là kỹ năng xác minh và tư duy phản biện.
Bà Vân cho rằng, khi nhà báo có “kỹ năng xác minh, tư duy phản biện, sự nhạy cảm trước rủi ro và bản lĩnh từ chối cám dỗ”, đạo đức nghề nghiệp mới thực sự trở thành năng lực cốt lõi giúp người làm báo đứng vững trong môi trường truyền thông số.
Từ nhận thức đến “văn hóa pháp lý” trong tòa soạn
Từ góc độ đào tạo, Giám đốc Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí Nguyễn Thị Hải Vân kỳ vọng các cơ quan báo chí sau những chương trình như vậy sẽ từng bước xây dựng “bộ lọc quy trình kiểm duyệt nội bộ”, đồng thời hình thành một “văn hóa pháp lý trong toàn cơ quan báo chí”.
Điều đó đồng nghĩa với việc trách nhiệm của từng khâu trong quá trình sản xuất sản phẩm báo chí phải được xác định rõ hơn. Phóng viên không thể tách rời trách nhiệm khỏi biên tập viên; biên tập viên cũng không thể tách khỏi cơ chế kiểm duyệt và quyết định của tòa soạn.
Cách tiếp cận này càng cần thiết khi AI đang tham gia ngày càng sâu vào hoạt động báo chí. AI có thể hỗ trợ tìm kiếm, xử lý và sản xuất nội dung, nhưng đồng thời đặt ra những yêu cầu mới về kiểm chứng, trách nhiệm và cách thức sử dụng.
Bà Vân cho biết, Hội Nhà báo Việt Nam đang xây dựng và hoàn thiện “Sổ tay hướng dẫn xây dựng và triển khai Quy chế sử dụng AI trong các cơ quan báo chí”. Khi được ban hành, sổ tay sẽ là tài liệu tham khảo quan trọng, giúp các cơ quan báo chí xây dựng quy chế sử dụng AI phù hợp với đặc thù của từng đơn vị.
Song song với đó, thời gian tới Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí tiếp tục lồng ghép Luật Báo chí, 10 điều Quy định đạo đức người làm báo Việt Nam và Quy tắc sử dụng mạng xã hội của người làm báo Việt Nam vào các khóa bồi dưỡng nghiệp vụ.
Từ những vấn đề được đặt ra tại tọa đàm, có thể thấy phòng ngừa rủi ro pháp lý không thể chỉ bắt đầu khi một sai sót đã xảy ra. Đó phải là một phần của quy trình làm báo, được hỗ trợ bởi kiến thức pháp luật, kỹ năng nghề nghiệp và cơ chế kiểm soát của tòa soạn. Nhưng suy cho cùng, yếu tố quyết định vẫn là trách nhiệm và bản lĩnh của người làm báo. Như bà Nguyễn Thị Hải Vân nhấn mạnh: “Trách nhiệm nghề nghiệp, đạo đức và bản lĩnh của người làm báo vẫn là ‘hàng rào’ cuối cùng để bảo vệ uy tín của tờ báo và niềm tin của công chúng”.
