Trong lịch sử thiết kế ô tô, đèn pha bật lên từng được xem là chi tiết vừa kỹ thuật vừa giàu cảm xúc, gắn liền với kỷ nguyên khí động học và những đường nét táo bạo.
Từ Ferrari Testarossa, Toyota MR2 đến Chevrolet Corvette, cơ cấu đèn có thể ẩn vào nắp ca pô và trồi lên khi cần chiếu sáng đã tạo nên sức hút đặc biệt suốt nhiều thập niên.
Tuy nhiên, ít người biết rằng công nghệ này không xuất phát từ thập niên 1980 mà đã manh nha từ trước Thế chiến thứ hai.
Nếu xét theo cách hiểu phổ biến ngày nay, đèn pha bật lên là loại đèn có thể trồi thẳng đứng khỏi thân xe nhờ cơ cấu cơ khí hoặc điện.
Theo định nghĩa này, mẫu xe thương mại đầu tiên sử dụng đèn bật lên đúng nghĩa là Lotus Elan ra mắt năm 1962. Hệ thống của Elan vận hành bằng ống chân không, không thật sự bền bỉ nhưng lại mang đến hình ảnh đầy tương lai cho một mẫu xe thể thao hạng nhẹ.
Tuy vậy, trước đó nhiều thập kỷ, ý tưởng che giấu đèn pha đã xuất hiện trên các mẫu xe sang của Mỹ, dù chưa đạt đến mức tự động hoàn toàn.
Người đặt nền móng thực sự cho đèn pha ẩn là Cord 810, ra mắt năm 1936. Đây là mẫu xe tiên phong với nhiều công nghệ vượt thời đại, từ dẫn động cầu trước đến thiết kế thân xe thấp và liền mạch. Điểm nhấn gây tò mò nhất chính là cụm đèn pha được giấu trong hốc vè trước.
Khi cần sử dụng, người lái phải quay tay quay cơ khí đặt hai bên bảng táp lô để đưa đèn ra ngoài. Dù thao tác thủ công và khá bất tiện, Cord 810 vẫn được xem là chiếc xe đầu tiên sở hữu khái niệm đèn pha bật lên, hay chính xác hơn là đèn pha ẩn có thể thu gọn.
Bằng sáng chế cho hệ thống đèn pha thu gọn này được Harold T Ames, Phó chủ tịch tập đoàn Auburn Cord Duesenberg, nộp ngày 19/7/1934.
Dưới sự dẫn dắt của nhà thiết kế Gordon M Buehrig, Cord 810 được phát triển dựa trên các nguyên mẫu Baby Duesenberg và nhắm đến phân khúc trung cao cấp.
Ban đầu, nhóm thiết kế muốn sử dụng mô tơ điện cho cụm đèn, nhưng chi phí vào giữa thập niên 1930 vẫn quá cao. Vì vậy, giải pháp cơ khí với dây cáp và ròng rọc được lựa chọn, tạo nên hệ thống đèn pha bật lên theo cách rất nguyên bản.
Sự xuất hiện của Cord 810 và phiên bản kế nhiệm 812 đã tạo cú sốc về mặt thẩm mỹ trong bối cảnh phần lớn xe hơi Mỹ lúc đó vẫn mang dáng dấp vuông vức, điển hình như Ford Model A.
Từ thành công này, nhiều hãng xe bắt đầu thử nghiệm đèn pha ẩn, tiêu biểu là Buick Y Job năm 1938, mẫu concept được xem là xe ý tưởng đầu tiên của Mỹ. Dù vậy, phải mất thêm vài thập kỷ, thiết kế đèn pha bật lên mới thực sự phổ biến.
Bước ngoặt lớn đến vào năm 1962 với Lotus Elan. Đây là mẫu xe thể thao nhỏ gọn, nhẹ và có giá tiếp cận hơn nhiều so với các xe sang Mỹ.
Elan được trang bị đèn pha bật lên vận hành bằng chân không, đánh dấu lần đầu tiên cơ cấu này xuất hiện trên một mẫu xe sản xuất hàng loạt theo đúng nghĩa hiện đại.
Trước đó, Siata 208 CS đầu thập niên 1950 cũng từng có đèn bật lên, nhưng số lượng chỉ 18 xe và không đủ để được xem là sản xuất đại trà.
Lotus Elan không mạnh mẽ về công suất, chỉ sử dụng động cơ 1.5 lít rồi 1.6 lít 4 xi lanh thẳng hàng, kết hợp hộp số sàn 4 cấp.
Tuy nhiên, trọng lượng chỉ khoảng 680 kg giúp xe nổi tiếng về khả năng xử lý và trở thành nền tảng cho triết lý xe thể thao nhẹ của Lotus trong nhiều thập kỷ.
Hệ thống đèn pha bật lên của Elan, dù đôi khi chậm chạp khi xe vừa khởi động, đã mở ra chuẩn mực mới cho thiết kế xe thể thao.
Về mặt công nghệ, Elan chưa phải là chiếc xe đầu tiên sử dụng điện để điều khiển đèn pha. Chevrolet Corvette thế hệ C2 ra mắt năm 1963 đã dùng hệ thống điện riêng để xoay cụm đèn.
Tuy nhiên, phải đến Maserati Ghibli năm 1967, đèn pha bật lên điều khiển hoàn toàn bằng mô tơ điện mới xuất hiện đúng với khái niệm hiện đại mà người dùng ngày nay quen thuộc.
Nhìn lại, câu hỏi chiếc xe cổ nào đầu tiên sở hữu đèn pha bật lên không có một đáp án duy nhất. Cord 810 năm 1936 là mẫu xe tiên phong với đèn pha ẩn có thể thu gọn bằng cơ khí.
Lotus Elan năm 1962 là chiếc xe thương mại đầu tiên dùng đèn bật lên đúng nghĩa. Trong khi đó, Maserati Ghibli năm 1967 đặt nền móng cho cơ cấu đèn bật lên điều khiển bằng điện hoàn chỉnh.
Mỗi cột mốc đều gắn với một giai đoạn phát triển quan trọng, góp phần tạo nên một trong những chi tiết thiết kế đáng nhớ nhất lịch sử ô tô.
