Thời gian qua, dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) nhận được sự quan tâm của đông đảo người dân, đặc biệt là những quy định liên quan đến quyền hiến mô, bộ phận cơ thể của trẻ em.
Sau 20 năm, hành lang pháp lý đã bộc lộ những bất cập
+Thưa ông, Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác được ban hành năm 2006. Vì sao đến thời điểm này, việc sửa đổi luật được đặt ra?
- Dự án luật lần này được xây dựng trên cơ sở kế thừa Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006. Tuy nhiên, sau 20 năm, điều kiện kinh tế - xã hội, nhận thức, văn hóa, khoa học công nghệ và chuyên môn y khoa đã có rất nhiều thay đổi.
Cách đây 20 năm, Việt Nam mới thực hiện ca ghép gan đầu tiên, ghép thận là chủ yếu. Đến nay, về chuyên môn, chúng ta đã có thể thực hiện nhiều kỹ thuật ghép mô, bộ phận cơ thể tương đương với thế giới. Cả nước hiện có 34 trung tâm thực hiện nhiều ca ghép gan, tim, phổi...
Tuy nhiên, sau 20 năm, hành lang pháp lý đã bộc lộ những bất cập. Trước đây, các quy định chủ yếu tập trung vào hiến, ghép bộ phận cơ thể. Hiện nay, y học tái tạo phát triển, việc nghiên cứu và sử dụng tế bào gốc để nuôi cấy, tạo ra các mô như mô giác mạc cũng đặt ra những yêu cầu mới về pháp lý. Những tiến bộ của khoa học kỹ thuật đòi hỏi chúng ta phải điều chỉnh luật để phù hợp với thực tiễn.
Qua tổng kết thực tiễn, chúng tôi nhận thấy trên 90% số ca ghép hiện nay nhận từ người hiến còn sống. Nguồn hiến từ người chết não còn rất thấp, trong khi nguồn mô, bộ phận cơ thể để ghép chưa đáp ứng được nhu cầu. Hoạt động hiến, ghép cũng cần được điều phối công khai, minh bạch và công bằng.
Từ thực tiễn đó, việc sửa đổi luật hướng đến hai vấn đề lớn. Một là rà soát, điều chỉnh các quy định về hiến ở người hiến còn sống. Hai là dự thảo xem xét bổ sung hình thức xác định chết tim, bên cạnh xác định chết não như hiện nay. Về bản chất, đây đều là những trường hợp người bệnh đã tử vong và không thể hồi phục sự sống.
+ Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm là quy định về hiến mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi. Quan điểm của Bộ Y tế trong vấn đề này như thế nào?
- Trong quá trình hoàn thiện dự thảo, quan điểm của Bộ Y tế và Bộ trưởng đã được nêu rất rõ: Phải đặt quyền lợi của trẻ em lên trên hết, trước hết, không thể lấy việc mở rộng nguồn hiến làm mục đích để tạo ra những biến tướng.
Nguyên tắc trên hết là người dưới 18 tuổi còn sống không được hiến bộ phận cơ thể và mô không tái sinh, chỉ được hiến mô tái sinh với các điều kiện nghiêm ngặt.
Tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng việc hiến tặng mô, tạng phải xuất phát từ tinh thần nhân văn, tự nguyện, nhằm cứu sống những người bệnh khác. Những người không may qua đời, nếu có nguyện vọng hiến tặng hoặc gia đình có nguyện vọng hiến tặng thì đó là nghĩa cử rất đáng trân trọng.
+ Tại phiên thảo luận ngày 2/11, các đại biểu Quốc hội tiếp tục góp ý nhiều nội dung của dự thảo luật, trong đó có những điều kiện nhằm bảo đảm quyền lợi của trẻ em. Những quy định này đang được chỉnh lý theo hướng nào, thưa ông?
- Hiện nay, dự thảo luật đang được tiếp tục chỉnh lý trên cơ sở các ý kiến của đại biểu Quốc hội tại phiên thảo luận ngày 2/11. Tại phiên thảo luận, các đại biểu đánh giá cao những vấn đề đã được tiếp thu, chỉnh lý. Một trong những nội dung được quan tâm là các điều kiện nhằm bảo đảm tốt hơn quyền lợi của trẻ em.
Về nguyên tắc, chúng tôi xin nhắc lại: Người dưới 18 tuổi không được hiến bộ phận cơ thể, mô không tái sinh khi còn sống.
Với hiến mô có khả năng tái sinh, phổ biến nhất là tế bào gốc tạo máu và tủy xương, đối với người hiến dưới 18 tuổi, dự thảo đang được chỉnh lý theo hướng quy định chặt chẽ với năm điều kiện.
Thứ nhất, đối tượng nhận mô chỉ được là anh, chị, em ruột.
Thứ hai, chỉ được thực hiện khi không có nguồn mô phù hợp từ người trưởng thành.
Thứ ba, trẻ phải được tư vấn độc lập, toàn diện và phù hợp với mức độ nhận thức của từng độ tuổi. Không thể chỉ hỏi trẻ có đồng ý hay không, mà phải có cách thức tư vấn phù hợp với từng nhóm tuổi, bảo đảm các em hiểu được vấn đề.
Thứ tư, phải có sự đồng ý của cha mẹ đẻ.
Thứ năm, phải tôn trọng quyền quyết định của trẻ trong mọi tình huống. Ví dụ, ban đầu trẻ đồng ý nhưng đến khi thực hiện lại e ngại, không muốn tiếp tục thì phải tôn trọng quyết định đó, không được cưỡng ép trong bất kỳ trường hợp nào.
Phải kiểm soát chặt chẽ cả quá trình hiến, lấy, ghép và điều phối
+ Ngoài những quy định liên quan đến trẻ em, dự thảo luật còn tập trung hoàn thiện những nội dung nào để hạn chế các bất cập trong thực tiễn, thưa ông?
- Dự thảo đang được hoàn thiện theo hướng quy định cụ thể, chặt chẽ hơn ở nhiều khâu.
Thứ nhất là quy định về độ tuổi, người hiến và người nhận.
Thứ hai là quy định về các điều kiện đối với trẻ em. Như tôi đã nói, người dưới 18 tuổi hiến mô có khả năng tái sinh phải đáp ứng năm điều kiện rất chặt chẽ.
Thứ ba là quy định về hội đồng xác định chết não và hội đồng xác định chết theo tiêu chí tuần hoàn (chết tim). Thành phần hội đồng, cách thức hoạt động và trách nhiệm của từng thành viên phải được quy định rõ ràng.
Thứ tư là hệ thống điều phối, trong đó phải xây dựng các tiêu chí xác định thứ tự ưu tiên, cách thức chấm điểm và công cụ hỗ trợ để việc phân bổ mô, tạng được thực hiện khách quan.
+ Đâu là mục tiêu quan trọng nhất mà dự án luật sửa đổi lần này hướng tới?
- Điều quan trọng nhất là mở ra thêm cơ hội cứu sống cho những người bệnh đang chờ được ghép, giúp họ có cơ hội hồi sinh sự sống.
Bên cạnh đó, việc mở rộng nguồn hiến tặng phải đi đôi với bảo đảm công bằng, minh bạch trong điều phối và phân bổ. Luật cũng phải kiểm soát thật chặt chẽ hoạt động mua bán, môi giới, cũng như các hành vi lợi dụng việc hiến, lấy, ghép mô, tạng để trục lợi.
Đặc biệt, phải bảo vệ người hiến, tôn trọng nguyện vọng của họ và đặt quyền lợi của trẻ em lên trên hết. Đó là những nguyên tắc xuyên suốt trong quá trình xây dựng và hoàn thiện dự án luật lần này.
+ Trân trọng cảm ơn ông!
