Liên quan tranh cãi về việc lấy ý kiến trẻ em từ 7 tuổi đối với dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), ông Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế cho rằng: Việc tham vấn trẻ em là cần thiết khi chính sách liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của các em. Tuy nhiên, quá trình thực hiện phải đúng đối tượng, đúng nội dung và có phương pháp phù hợp với từng độ tuổi.
Theo ông Quang, việc lấy ý kiến trẻ em xuất phát từ Công văn 317 ngày 19/10 của Hội đồng Đội Trung ương, hướng dẫn Hội đồng Đội các địa phương triển khai hoạt động này. Chủ trương tham vấn trẻ em phù hợp với tinh thần của Hiến pháp, Luật Trẻ em và các quy định về xây dựng văn bản quy phạm pháp luật.
Vấn đề nằm ở cách tổ chức thực hiện. Theo ông, trước khi lấy ý kiến cần xác định trẻ em ở độ tuổi nào có khả năng hiểu vấn đề, cần hỏi những nội dung gì và sử dụng phương pháp tiếp cận ra sao để các em có thể bày tỏ quan điểm thực chất.
Ông dẫn ví dụ, việc một số địa phương yêu cầu 100% trẻ em tham gia góp ý trực tuyến. Cách làm này, theo ông, có nguy cơ biến hoạt động tham vấn thành phong trào thi đua, nặng về số lượng hơn chất lượng.
“Lấy ý kiến trẻ em phải xác định rõ đối tượng, nội dung và phương pháp. Nếu yêu cầu 100% trẻ em tham gia mà không tính đến khả năng nhận thức của từng lứa tuổi thì rất dễ trở thành hình thức”, ông Quang nói.
Theo nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, đây cũng là bài học trong quá trình xây dựng chính sách, nhất là những dự thảo luật liên quan trực tiếp đến quyền trẻ em. Việc tham vấn cần giúp cơ quan soạn thảo hiểu được suy nghĩ, nguyện vọng và những lo ngại thực tế của trẻ, thay vì chỉ hoàn thành một thủ tục.
Cần phân biệt hiến mô khi sống và hiến tạng sau khi qua đời
Trước những tranh luận về đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô, bộ phận cơ thể, ông Quang cho rằng một phần nguyên nhân đến từ việc thông tin chưa được giải thích đầy đủ, dẫn đến cách hiểu khác nhau về các nội dung của dự thảo.
Theo ông, cần phân biệt rõ hai vấn đề: hiến mô tái sinh khi còn sống và hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời. Đây là những trường hợp khác nhau về bản chất, điều kiện thực hiện và cơ chế bảo vệ người hiến.
Đối với người dưới 18 tuổi còn sống, ông nhấn mạnh đề xuất về mô tái sinh không đồng nghĩa với việc cho phép lấy các bộ phận cơ thể hoặc những mô không có khả năng tái sinh. Việc xây dựng quy định phải làm rõ phạm vi mô được hiến, điều kiện sức khỏe, sự đồng ý hợp lệ và các biện pháp bảo vệ trẻ em.
Với trường hợp hiến tạng sau khi qua đời, ông cho rằng nếu pháp luật có cơ chế phù hợp, nguồn tạng hiến có thể giúp tăng cơ hội điều trị cho những trẻ mắc bệnh hiểm nghèo đang chờ ghép.
Ông Quang nhìn nhận đây là khía cạnh nhân văn cần được xem xét cùng với yêu cầu bảo vệ trẻ em. Khi một bệnh nhi cần ghép tạng nhưng không có nguồn hiến phù hợp, cơ hội sống có thể bị thu hẹp. Trong khi đó, những mô, bộ phận cơ thể có thể sử dụng để ghép nếu không được hiến sẽ không thể tiếp tục giúp ích cho người bệnh khác.
Việc xem xét mở rộng đối tượng hiến tạng sau khi qua đời cần được đặt trong một khuôn khổ pháp lý chặt chẽ, bảo đảm sự tự nguyện, minh bạch và ngăn ngừa mọi nguy cơ ép buộc hoặc trục lợi.
Phản biện chính sách cần dựa trên thông tin đầy đủ
Đề cập phản ứng trên mạng xã hội đối với dự thảo luật, theo ông Quang, một số cách đặt tiêu đề và hình ảnh gây sốc có thể khiến công chúng hiểu sai nội dung chính sách. Theo ông, việc diễn đạt đề xuất thành “lấy tạng trẻ em dưới 18 tuổi” mà không làm rõ sự khác biệt giữa hiến mô khi sống và hiến tạng sau khi qua đời dễ tạo tâm lý lo ngại.
Tuy nhiên, từ góc độ xây dựng chính sách, ông Quang nhấn mạnh cơ quan soạn thảo cũng cần chủ động hơn trong việc đánh giá phản ứng xã hội đối với những vấn đề nhạy cảm. Khi xuất hiện các ý kiến trái chiều, cơ quan chức năng cần sớm cung cấp thông tin, giải thích rõ các phương án và tổ chức đối thoại với chuyên gia, nhà khoa học cùng những nhóm chịu tác động.
Theo ông, việc truyền thông chính sách từ sớm có thể giúp người dân hiểu đúng nội dung dự thảo, đồng thời giúp cơ quan xây dựng luật nhận diện những điểm chưa thuyết phục để tiếp tục hoàn thiện.
“Chúng ta cần nhìn nhận vấn đề từ nhiều chiều, cả phương diện pháp luật lẫn thực tiễn. Với những chính sách nhạy cảm liên quan đến trẻ em, việc giải thích rõ ràng, minh bạch và chủ động lắng nghe xã hội càng có ý nghĩa quan trọng”, ông Quang nhấn mạnh.
