Sáng sớm ở Son Bá Mười, sương còn đọng trên lưng cỏ. Từ đầu bản nhìn lên chỉ thấy một màn trắng đục phủ kín triền núi, những gốc đào đứng lẫn trong hơi ẩm như những bóng người mờ xa. Phải đi sâu vào nương, chạm tay vào cành mới nhận ra hoa đã nở hết. Cánh đào ướt sương dính vào ống tay áo, rơi lả tả xuống lối mòn đất đỏ.
Đẹp như một bức tranh Tết, nhưng con đường dẫn vào bãi đào lại vắng. Không có tiếng mặc cả, không có xe tải chờ bốc hàng, cũng không có những sợi dây nilon buộc đánh dấu cây đã bán. Đào đã nở khi Tết còn chưa kịp đến. Trong màn sương ấy, triền đào đẹp mà lặng. Vài người dân đứng nhìn một lúc rồi lặng lẽ quay về. Hoa nở đúng mùa của nó, nhưng người mua vẫn chưa đến.
Ông Hà Văn Khìm, một hộ trồng đào lâu năm trong bản, nói nhỏ như sợ phá vỡ sự tĩnh lặng: “Mọi năm giờ này phải ồn lắm. Xe đỗ kín lối, người đi lại suốt ngày. Năm nay hoa nở mà bản vẫn vắng”. Người trong bản bảo nhau nguyên do không hẳn vì trời ấm, mà vì… lịch.
Năm 2025 là năm nhuận khiến Tết năm nay lùi lại muộn hơn gần một tháng. Cây đào vẫn theo tiết trời cuối đông mà nở, còn Tết thì vẫn ở phía sau tờ lịch. Đến khi người dưới xuôi chuẩn bị đi mua đào, hoa trên núi đã kịp rơi quá nửa.
“Đào không sai hẹn, chỉ có Tết đến muộn thôi”, ông Khìm nói, tay nhặt một cánh hoa dính trên vai áo. Gia đình ông Khìm có hơn 300 gốc đào rừng trồng rải trên sườn đồi phía sau nhà. Những năm trước, cứ qua rằm tháng Chạp là thương lái bắt đầu lên bản. Cây đẹp được đặt trước, cành nhỏ cũng bán hết. Nhưng năm nay, khi hoa nở rực cả đồi, khách vẫn chưa xuất hiện.
“Đào ra lá là coi như hết Tết rồi. Người chơi không ai lấy nữa. Cây này năm ngoái bán được vài trăm nghìn, giờ chắc chỉ chặt làm củi”, ông nói và chỉ vào một gốc đào lớn đang bắt đầu nhú lá non xanh nhạt.
Không riêng nhà ông Khìm, nhiều hộ trong bản cũng chung cảnh. Một số người mang cành đào ra ven đường bán lẻ nhưng khách chỉ dừng chụp ảnh. Chị Hà Thị Én, người dân thôn Mười, đang gom những cành nhỏ bó lại cho biết: “Người ta mua về vài hôm hoa rụng hết thì lại bỏ. Họ đợi gần Tết xuống dưới xuôi mua đào vườn cho chắc. Công chăm cả năm coi như mất”.
Đào rừng phụ thuộc hoàn toàn vào tự nhiên, không thể tuốt lá, hãm nụ như đào trồng ở các vùng chuyên canh dưới xuôi. Khi hết rét, gặp nắng ấm là cây bung hoa. Những năm Tết đến sớm, hoa nở vừa khít thời điểm mua bán. Nhưng năm nhuận, Tết lùi sâu vào cuối mùa xuân, đào nở xong rồi mới tới ngày người ta cần hoa. Sự lệch nhịp ấy thể hiện rõ ở chợ đào.
Mọi năm từ khoảng rằm tháng Chạp, xe bán tải của thương lái đã nối nhau vào bản. Cành đào được buộc vải đỏ, đánh dấu đã có người đặt. Năm nay triền đồi đỏ hoa mà gần như không có ai hỏi mua.
Anh Nguyễn Thành Chung, một thương lái từng nhiều năm lên Son Bá Mười lấy đào nói: “Tôi vẫn thích đào rừng vì dáng tự nhiên nhưng năm nhuận thì không dám lấy. Mang về xuôi hoa rụng trước giao thừa thì coi như lỗ. Khách giờ cần đúng 28–30 Tết mới nở”.
Theo anh Chung, vài năm gần đây người chơi Tết cũng thay đổi. Nhiều gia đình ở đô thị chuyển sang thuê cây nhỏ, chơi đào thế hoặc cây cảnh lâu năm để chủ động thời điểm nở. Đào rừng vì phụ thuộc tự nhiên nên ngày càng khó bán trong những năm lịch lệch.
Ở góc sân nhà văn hóa bản, vài đứa trẻ nhặt những cánh đào rơi rồi tung lên không trung. Người lớn ngồi uống nước nhìn triền đồi đỏ rực mà không mấy ai vui. Với họ, đào không chỉ là hoa mà còn là khoản thu nhập quan trọng sau một năm làm nương.
“Cả năm trông vào mấy tuần trước Tết. Giờ hoa nở rồi mà không bán được, cảm giác Tết hụt đi”, chị Én nói. Khi nắng lên, cánh đào rơi nhiều hơn, để lộ lớp lá non xanh phía sau.
Hoa vẫn đỏ, trời vẫn vào xuân nhưng nhịp sống trong bản lặng lẽ khác thường. Tết trên lịch vẫn còn ở phía trước, còn mùa xuân nơi đây đã đi qua một nửa.
Ở Son Bá Mười, năm nhuận không chỉ làm dài thêm tờ lịch mà còn kéo giãn khoảng cách giữa con người và mùa vụ. Hoa đào vẫn nở đúng mùa của nó, chỉ có Tết là đến muộn. Và vì thế, mùa xuân năm nay đã đi trước Tết.
Son – Bá – Mười là cụm ba thôn vùng cao thuộc xã Cổ Lũng, tỉnh Thanh Hóa, nằm trong khu vực Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông. Nơi đây được ví như “Sa Pa của xứ Thanh” bởi khí hậu mát mẻ quanh năm, mây núi bảng lảng và cảnh quan thiên nhiên hoang sơ, hùng vĩ.
Cuộc sống của người dân chủ yếu gắn với nương rẫy, nhà sàn truyền thống và những nét văn hóa bản địa đặc sắc. Son – Bá – Mười không chỉ hấp dẫn bởi vẻ đẹp yên bình mà còn là điểm đến lý tưởng cho những ai yêu thiên nhiên, muốn tìm về sự tĩnh lặng và trải nghiệm cuộc sống vùng cao.
